Nguồn gốc họ Ngô: lịch sử, chữ Hán, nhân vật tiêu biểu

Họ Ngô là một họ lâu đời ở Việt Nam, gắn với tên tuổi Ngô Quyền, người đánh thắng quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng năm 938.^[1] Họ Ngô cũng có những dòng khoa bảng nổi tiếng như họ Ngô Thì ở Tả Thanh Oai (Hà Nội) hay họ Ngô ở làng Vọng Nguyệt (Bắc Ninh). Bài viết này tóm tắt những gì các nguồn đáng tin nói về chữ Hán, nguồn gốc, di tích và nhân vật tiêu biểu của họ Ngô.

Nguồn gốc họ Ngô

Chữ Hán

Họ Ngô viết bằng chữ Hán là 吳 (giản thể: 吴).^[2] Ở Trung Quốc, họ này đọc là Wu và được cho là bắt nguồn từ nước Ngô cổ, ở vùng tỉnh Giang Tô ngày nay. Tương truyền nước Ngô do Thái Bá, con trưởng của Chu Thái Vương, lập ra; con cháu về sau lấy tên nước làm họ. Trong sách Bách gia tính, họ Ngô đứng thứ sáu.^[3]

Họ Ngô ở Việt Nam

Một trong những người họ Ngô được sử Việt chép sớm là Ngô Quyền. Ông sinh năm 898, cha là Ngô Mân, từng giữ chức châu mục Đường Lâm.^[4] Đại Việt sử ký toàn thư chép Ngô Quyền là nha tướng của Dương Đình Nghệ; năm 938, ông đem quân từ Ái Châu ra đánh và giết Kiều Công Tiễn, người đã sát hại Dương Đình Nghệ; sau đó ông xưng vương, đóng đô ở Loa Thành (Cổ Loa).^[5]

Về tổ tiên xa hơn của Ngô Quyền, Wikipedia tiếng Anh dẫn một tài liệu của họ Ngô Việt Nam (Ngô Vui, "Khái quát lịch sử phát triển Họ Ngô Việt Nam", 2014), theo đó tổ tiên của ông là Ngô Nhật Đại, một thủ lĩnh địa phương ở vùng Hà Tĩnh; sau khi cuộc khởi nghĩa của Mai Thúc Loan thất bại năm 722, gia đình này dời ra Ái Châu (Thanh Hóa).^[6] Đây là ghi chép của dòng họ, chưa được chính sử xác nhận.

Ngoài dòng Ngô Quyền, ở Việt Nam còn nhiều dòng họ Ngô khác với thủy tổ và quê gốc riêng, như hai dòng giới thiệu ở phần sau. Không nên mặc định mọi chi họ Ngô đều là hậu duệ Ngô Quyền.

Họ Ngô ở Việt Nam ngày nay

Họ Ngô nằm trong nhóm khoảng mười lăm họ đông người nhất Việt Nam. Một bài của VOH dẫn cuốn "100 họ phổ biến ở Việt Nam" (NXB Khoa học Xã hội, 2022) ghi họ Ngô chiếm khoảng 1,7% dân số, đứng thứ 12.^[7] Một khảo sát mẫu của PGS.TS Lê Trung Hoa (805 người ở Nam Bộ và 1.136 người ở Bắc Bộ, phần lớn là người Kinh) cho tỉ lệ khoảng 1,3%.^[8] Vì các nguồn chênh nhau đôi chút, chỉ nên coi những con số này là ước tính.

Nhà thờ họ Ngô và các chi tiêu biểu

Địa danh dưới đây ghi theo nguồn tại thời điểm đưa tin; sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, một số nơi đã đổi tên hoặc sáp nhập.

Đền và lăng Ngô Quyền ở Đường Lâm

Đền và lăng Ngô Quyền nằm ở thôn Cam Lâm, xã Đường Lâm, thị xã Sơn Tây, Hà Nội.^[9] Hằng năm, vào ngày 18 tháng Giêng âm lịch, ở đây có lễ tưởng niệm Ngô Quyền, có Hội đồng và con cháu họ Ngô Việt Nam tham dự.^[4] Năm 2024, đoàn đại biểu Hội đồng họ Ngô Việt Nam cũng về dâng hương tại đền và lăng trước kỳ đại hội của dòng họ.^[9] Ở Hải Phòng, gần vùng sông Bạch Đằng, cũng có nhiều di tích gắn với Ngô Quyền.^[1]

Họ Ngô Thì ở Tả Thanh Oai

Họ Ngô Thì ở làng Tả Thanh Oai, nay thuộc huyện Thanh Trì, Hà Nội, là dòng họ của "Ngô gia văn phái"; hiện còn hơn 30 tập sách của 15 tác giả trong gia tộc. Từ đường chung của họ Ngô Thì không còn, nên nhà thờ Ngô Thì Nhậm, một ngôi nhà ba gian cổ trong khuôn viên rộng, nay được dùng làm nơi thờ chung của dòng họ.^[10]

Họ Ngô ở làng Vọng Nguyệt (Bắc Ninh)

Họ Ngô ở làng Vọng Nguyệt, xã Tam Giang (huyện Yên Phong cũ), tỉnh Bắc Ninh, là một trong "tứ lệnh tộc" của đất Kinh Bắc. Theo Báo Bắc Ninh, thủy tổ là Ngô Nguyên, người về Vọng Nguyệt sinh sống sau những biến động thời cuộc giữa thế kỷ XV. Dòng này có năm đời liên tiếp đỗ đại khoa, bắt đầu từ Ngô Ngọc (Hoàng giáp năm 1487); sử gia Phan Huy Chú nhận xét việc năm đời nối nhau đỗ tiến sĩ là điều "hiếm có xưa nay". Nhà thờ 5 tiến sĩ họ Ngô được công nhận di tích cấp tỉnh năm 1988 và di tích cấp quốc gia năm 2015. Họ Ngô lệnh tộc còn một nhánh ở Diễn Châu (Nghệ An).^[11]

Nhân vật lịch sử tiêu biểu

• Ngô Quyền (898–944): đánh thắng quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng năm 938, xưng vương và đóng đô ở Cổ Loa; mất năm 944 sau sáu năm trị vì.^[4][1]
• Ngô Sĩ Liên (thế kỷ XV): sử quan thời Lê Thánh Tông, người biên soạn Đại Việt sử ký toàn thư, hoàn thành năm 1479.^[12]
• Ngô Ngọc (thế kỷ XV): đỗ Hoàng giáp khoa Đinh Mùi năm 1487, mở đầu năm đời đỗ đại khoa của họ Ngô làng Vọng Nguyệt.^[11]
• Ngô Thì Sĩ (1726–1780): danh sĩ làng Tả Thanh Oai, thân phụ của Ngô Thì Nhậm.^[10]
• Ngô Thì Nhậm (1746–1803): con Ngô Thì Sĩ, làm Thượng thư bộ Lại rồi bộ Binh dưới triều Tây Sơn, hai lần đi sứ nhà Thanh.^[10]
• Ngô Tất Tố (1893–1954): nhà văn, tác giả tiểu thuyết "Tắt đèn" (1937) và "Lều chõng"; được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh năm 1996.^[13]

Câu hỏi thường gặp

Họ Ngô có phải gốc Hoa không?

Chữ 吳 của họ Ngô cũng là chữ của họ Wu ở Trung Quốc, vốn được cho là bắt nguồn từ nước Ngô cổ.^[3] Nhưng ở Việt Nam, họ Ngô có mặt từ rất sớm: cha Ngô Quyền là Ngô Mân đã làm châu mục Đường Lâm,^[4] và tài liệu của dòng họ còn truy lên tới thế kỷ VIII ở Hà Tĩnh.^[6] Mỗi chi họ Ngô có lịch sử riêng, nên câu trả lời cần dựa vào gia phả của từng chi.

Lăng Ngô Quyền ở đâu?

Ở thôn Cam Lâm, xã Đường Lâm, thị xã Sơn Tây, Hà Nội, quê hương của Ngô Quyền.^[9][1] Lễ tưởng niệm ông được tổ chức vào ngày 18 tháng Giêng âm lịch hằng năm.^[4]

"Ngô gia văn phái" là gì?

Là cách gọi nhóm tác giả thuộc dòng họ Ngô Thì ở làng Tả Thanh Oai, trong đó có Ngô Thì Nhậm. Tác phẩm của dòng họ này hiện còn hơn 30 tập, của 15 tác giả.^[10]

Lập gia phả họ Ngô

Họ Ngô có nhiều dòng với thủy tổ khác nhau, nên khi lập gia phả hãy ghi rõ thủy tổ chi mình, làng gốc (kèm tên cũ và tên mới nếu địa phương đã sáp nhập) và chi, phái. Nếu chi của bạn dùng một tên đệm riêng (như chữ "Thì" trong tên Ngô Thì Sĩ, Ngô Thì Nhậm của họ Ngô Thì ở Tả Thanh Oai), nên ghi rõ quy ước này ở đầu gia phả. Chỉ ghi chi mình là hậu duệ Ngô Quyền hay một dòng nổi tiếng khi có gia phả cũ, bia ký hoặc sắc phong làm bằng. Hướng dẫn từng bước có trong bài Cách lập gia phả dòng họ.