Ngày giỗ là dịp con cháu tưởng nhớ người đã khuất, sum họp bên bàn thờ gia tiên. Người Việt làm giỗ theo âm lịch, nên trên lịch dương, ngày giỗ mỗi năm lại rơi vào một ngày khác. Thường thì rất dễ tính, nhưng có vài tình huống khiến nhiều nhà lúng túng: người mất vào tháng nhuận, người mất ngày 30, hay giỗ đầu, giỗ hết tính thế nào.
Bài viết dưới đây trình bày cách làm thường gặp. Phong tục mỗi vùng, mỗi gia đình có thể khác; nếu nhà bạn đã có nếp riêng, cứ theo nếp nhà.
Nguyên tắc chung: giỗ theo ngày mất âm lịch
Ngày giỗ (còn gọi là kỵ nhật hay húy nhật) là ngày mất của người đã khuất tính theo âm lịch, lặp lại mỗi năm. Ví dụ, cụ mất ngày 12 tháng 3 âm lịch thì hằng năm con cháu làm giỗ vào ngày 12 tháng 3 âm lịch.
Nếu gia đình chỉ nhớ ngày mất theo dương lịch, hãy đổi đúng ngày đó (của năm mất) sang âm lịch bằng công cụ miễn phí đổi ngày âm dương, rồi lấy ngày tháng âm làm ngày giỗ. Với những ngày đã xa, nếu bia mộ hay giấy tờ cũ ghi sẵn ngày âm thì nên ưu tiên ngày ghi trên đó.
Có vài điểm mỗi nhà một cách, nên thống nhất từ đầu:
- Mất về đêm: có nhà tính theo ngày trên lịch, có nhà theo cách tính giờ cổ truyền, coi từ giờ Tý (khoảng 23 giờ) là đã sang ngày mới.
- Ngày mất hay ngày cuối còn sống: phần lớn lấy ngày mất, nhưng có nơi lấy ngày cuối cùng người đó còn sống.
- Lễ tiên thường: nhiều gia đình làm lễ cáo giỗ (tiên thường) vào hôm trước ngày giỗ chính.
Khi đã thống nhất, hãy ghi rõ vào gia phả để con cháu đời sau không phải đoán.
Giỗ đầu, giỗ hết và giỗ thường
Trước giỗ đầu, gia đình thường có các lễ tính theo số ngày kể từ khi mất, như lễ 49 ngày và lễ 100 ngày. Từ khi tròn một năm trở đi, các lễ giỗ tính theo ngày mất âm lịch:
| Tên gọi | Thời điểm | Ghi chú |
|---|---|---|
| Giỗ đầu (tiểu tường) | Tròn một năm âm lịch sau ngày mất | Gia đình còn trong tang, lễ thường làm trang trọng |
| Giỗ hết (đại tường) | Tròn hai năm âm lịch sau ngày mất | Thường được coi là mốc mãn tang |
| Giỗ thường (cát kỵ) | Từ năm thứ ba trở đi, mỗi năm một lần | Không còn tang, là dịp con cháu sum họp |
Ví dụ: một người mất ngày 5 tháng 8 âm lịch năm Ất Tỵ (2025) thì giỗ đầu vào ngày 5 tháng 8 âm lịch năm Bính Ngọ (2026), giỗ hết vào ngày 5 tháng 8 âm lịch năm Đinh Mùi (2027), và từ năm 2028 trở đi là giỗ thường.
Theo sách lễ xưa, sau giỗ hết ít lâu còn có lễ đàm tế (lễ trừ phục) để bỏ tang. Ngày nay nhiều gia đình rút gọn: có nhà bỏ tang ngay dịp giỗ hết, có nhà bỏ tang sớm hơn. Mỗi vùng, mỗi gia đình một khác, nên hỏi ý các bậc cao niên trong họ.
Người mất vào tháng nhuận
Tháng nhuận là gì
Âm lịch Việt Nam thực ra là âm dương lịch: mỗi tháng theo một tuần trăng, nhưng cả năm phải khớp với bốn mùa. Mười hai tháng âm ngắn hơn một năm dương khoảng 11 ngày, nên cứ hai đến ba năm lại có một năm được thêm một tháng, gọi là tháng nhuận. Tháng nhuận mang cùng số với tháng ngay trước nó. Ví dụ năm 2023 có tháng 2 nhuận, năm 2025 có tháng 6 nhuận, năm 2028 sẽ có tháng 5 nhuận.
Giỗ vào tháng nào
Cách làm thường gặp, cũng là cách Họ Mình đang dùng để tính lịch giỗ:
- Năm nào có đúng tháng nhuận ấy thì giỗ vào tháng nhuận.
- Năm nào không có tháng nhuận ấy (phần lớn các năm) thì giỗ vào tháng thường cùng số.
Ví dụ: một cụ mất ngày 10 tháng 6 nhuận năm Ất Tỵ (tức ngày 3/8/2025 dương lịch). Năm 2026 không có tháng 6 nhuận, nên giỗ đầu vào ngày 10 tháng 6 âm lịch, tức ngày 23/7/2026. Phải đến năm 2036 mới lại có tháng 6 nhuận; theo cách trên, năm đó giỗ vào ngày 10 tháng 6 nhuận.
Cũng có gia đình chọn giỗ vào tháng thường hằng năm, kể cả năm có tháng nhuận, cho dễ nhớ. Không có quy định bắt buộc; quan trọng là cả nhà thống nhất.
Còn người mất vào tháng thường thì năm có tháng nhuận cùng số vẫn giỗ vào tháng thường như mọi năm, thông thường không làm hai lần.
Người mất ngày 30
Tháng âm lịch có tháng đủ (30 ngày) và tháng thiếu (29 ngày), và tháng nào đủ, tháng nào thiếu lại thay đổi theo từng năm. Ví dụ tháng 4 âm lịch năm Bính Ngọ (2026) chỉ có 29 ngày, còn tháng 4 âm lịch năm Đinh Mùi (2027) có đủ 30 ngày.
Vì vậy, người mất ngày 30 sẽ có những năm không có đúng ngày ấy trên lịch. Cách làm phổ biến là năm nào tháng đó thiếu thì giỗ vào ngày cuối tháng, tức ngày 29; năm nào tháng đủ thì giỗ đúng ngày 30. Một số gia đình có cách chọn khác, nên hỏi lại người lớn trong nhà.
Đổi ngày giỗ sang dương lịch: vì sao mỗi năm một khác
Một năm âm lịch thường có 12 tháng, khoảng 354 ngày (từ 353 đến 355 ngày), ngắn hơn năm dương lịch chừng 11 ngày. Năm có tháng nhuận có 13 tháng, khoảng 384 ngày. Do đó:
- Thông thường, ngày giỗ năm sau đến sớm hơn năm trước khoảng 10 đến 12 ngày dương lịch.
- Nếu giữa hai lần giỗ có thêm một tháng nhuận, ngày giỗ năm sau lại muộn hơn năm trước khoảng 18 đến 20 ngày.
Nhờ vậy, ngày giỗ trên lịch dương chỉ xê dịch trong khoảng chừng một tháng, không trôi đi xa. Bảng dưới đây là ngày mùng 10 tháng 3 âm lịch, ngày Giỗ Tổ Hùng Vương, qua các năm:
| Năm âm lịch | Ngày dương lịch |
|---|---|
| Giáp Thìn | 18/4/2024 |
| Ất Tỵ | 7/4/2025 |
| Bính Ngọ | 26/4/2026 |
| Đinh Mùi | 16/4/2027 |
| Mậu Thân | 4/4/2028 |
Năm Ất Tỵ có tháng 6 nhuận nằm giữa hai lần giỗ, nên sang năm Bính Ngọ ngày giỗ muộn hẳn, tới 26/4.
Lưu ý: dùng lịch âm Việt Nam
Âm lịch Việt Nam hiện nay tính theo giờ Việt Nam (múi giờ UTC+7), còn âm lịch Trung Quốc tính theo múi giờ UTC+8. Phần lớn thời gian hai lịch trùng nhau, nhưng thỉnh thoảng lệch một ngày, cá biệt có năm lệch cả tháng: Tết năm 1985 ở Việt Nam là ngày 21/1/1985, sớm hơn Tết ở Trung Quốc một tháng. Vì vậy, khi tra ngày giỗ, hãy dùng lịch âm Việt Nam (lịch in trong nước hoặc công cụ tính theo lịch Việt Nam).
Ghi ngày giỗ vào gia phả và nhắc cả nhà
Khi ghi gia phả, hãy ghi:
- ngày mất theo âm lịch, ghi rõ nếu là tháng nhuận;
- ngày dương lịch tương ứng, nếu biết;
- quy ước riêng của gia đình, ví dụ giỗ tháng nhuận thế nào, mất về đêm tính ngày nào.
Trên Họ Mình, bạn nhập ngày mất theo âm lịch hoặc dương lịch, có ô đánh dấu tháng nhuận. Lịch giỗ của dòng họ tự tính ngày dương lịch mỗi năm theo cách thường gặp nêu trên (cả tháng nhuận và ngày 30), có thể nhắc giỗ bằng thông báo trên điện thoại, và tải về dạng tệp .ics để thêm vào ứng dụng lịch quen dùng.
Câu hỏi thường gặp
Có nhất thiết phải làm giỗ đúng ngày không?
Đúng ngày là tốt nhất. Nếu con cháu bận, nhiều gia đình làm sớm hơn vài hôm; dân gian thường khuyên nếu phải đổi thì làm sớm chứ đừng để muộn. Đây là quan niệm, không phải quy định, tuỳ từng gia đình.
Giỗ đầu tính từ ngày mất hay ngày an táng?
Tính từ ngày mất. Giỗ đầu là tròn một năm âm lịch kể từ ngày mất.
Năm có tháng nhuận trùng tháng giỗ thì có làm hai lần không?
Thường là không. Người mất vào tháng thường thì giỗ vào tháng thường. Người mất vào tháng nhuận thì theo cách thường gặp, năm có đúng tháng nhuận ấy giỗ vào tháng nhuận, các năm khác giỗ vào tháng thường.
Không biết ngày mất của các cụ đời trước thì sao?
Có họ cúng chung các cụ không rõ ngày mất vào ngày giỗ tổ hoặc một ngày cả họ thống nhất. Trong gia phả, hãy ghi "không rõ ngày mất" thay vì đoán, để khi tìm được tư liệu thì bổ sung. Xem thêm Cách lập gia phả dòng họ.