Cách xưng hô trong họ hàng người Việt: bên nội, bên ngoại

Trong một buổi giỗ hay đám cưới, chuyện gọi sao cho đúng đôi khi làm cả người lớn lẫn trẻ nhỏ bối rối. Người này lớn tuổi hơn mình mà sao lại gọi mình là anh? Vợ của em trai bố gọi là gì? Ở miền Nam gọi khác miền Bắc ra sao?

Bài viết này tóm tắt cách xưng hô phổ biến trong họ hàng người Việt. Cách gọi khác nhau giữa các vùng, thậm chí giữa các gia đình trong cùng một làng, nên hãy coi đây là gợi ý. Nếp nhà bạn thế nào thì cứ theo như thế.

Bên nội và bên ngoại

• Bên nội là họ hàng của bố. Bố mẹ của bố là ông bà nội; ông bà gọi con của con trai mình là cháu nội.
• Bên ngoại là họ hàng của mẹ. Bố mẹ của mẹ là ông bà ngoại; ông bà gọi con của con gái mình là cháu ngoại.

Các đời trên và dưới mình

Đi lên: bố mẹ, rồi ông bà, rồi cụ, rồi kỵ. Cách gọi các đời trên ông bà khác nhau tuỳ vùng: ở miền Nam và một số nơi miền Trung, đời cụ thường gọi là ông cố, bà cố; đời kỵ có nơi gọi là ông sơ, bà sơ.

Đi xuống: con, rồi cháu, chắt, chút, chít.

Lưu ý: chữ "cháu" vừa chỉ con của con mình, vừa chỉ con của anh chị em mình. Người nghe thường hiểu theo hoàn cảnh.

Anh chị em của bố mẹ và vợ, chồng của họ

Đây là phần dễ nhầm nhất, và cũng là chỗ hai miền khác nhau rõ nhất. Bảng dưới ghi cách gọi thường gặp; trong từng vùng vẫn có gia đình gọi khác.

Vài điểm cần nhớ:

• Miền Bắc gọi tất cả anh chị của bố mẹ là bác, không phân biệt bên nội hay bên ngoại, trai hay gái; vợ hoặc chồng của bác cũng là bác. Với các em của bố mẹ mới phân biệt chú, cô (bên nội) và cậu, dì (bên ngoại).
• Miền Nam phân biệt rõ hai bên. Bên ngoại, anh em trai của mẹ đều là cậu, chị em gái của mẹ đều là dì, không kể lớn hay nhỏ hơn mẹ. Chị em gái của bố đều là cô. Chồng của cô, của dì gọi là dượng.
• Ở miền Bắc, "dượng" thường dùng để chỉ chồng sau của mẹ (bố dượng); chồng của cô, của dì thì thường gọi là chú.
• Miền Trung có nơi gọi gần với miền Bắc, có nơi gần với miền Nam, lại có từ riêng; ví dụ ở Nghệ Tĩnh hay Huế, cô thường được gọi là "o".

Khi nói chuyện với các bậc này, bạn xưng "cháu". Ở miền Nam, nhiều gia đình cho con cháu xưng "con" với cô, chú, cậu, dì cho thân mật.

Gọi theo thứ tự trong nhà

Người Việt hay gọi kèm thứ tự sinh: bác Cả, chú Ba, cô Tư, dì Út. Hai miền đếm hơi khác nhau:

• Miền Bắc: con đầu là Cả, tiếp theo là Hai, Ba, Tư…
• Miền Nam: con đầu gọi là Hai (không gọi là Một), tiếp theo là Ba, Tư, Năm…

Con út ở cả hai miền đều hay gọi là Út. Vì vậy, "chú Ba" ở miền Nam là con thứ hai trong nhà, còn ở miền Bắc là con thứ ba.

Anh chị em họ: gọi theo vai, không theo tuổi

Đây là nguyên tắc quan trọng nhất trong xưng hô họ hàng, thường gọi là vai vế. Vai vế được tính từ chỗ hai nhánh tách nhau: nhánh của người con lớn hơn là vai trên, bất kể tuổi thật của con cháu sau này.

Ví dụ: ông nội có hai con trai, bác Hùng là con cả, bố bạn là con thứ. Con của bác Hùng là anh Minh, sinh năm 1998; còn bạn sinh năm 1992. Theo vai, Minh vẫn là anh họ của bạn, bạn gọi Minh là anh và xưng em.

Vai vế này đi tiếp xuống các đời sau:

• Con của bạn gọi Minh là bác (theo cách gọi miền Bắc), vì Minh vai trên bố hoặc mẹ của cháu.
• Con của Minh gọi bạn là chú (nếu bạn là nam) hoặc cô (nếu bạn là nữ).
• Bạn gọi vợ của Minh là chị, dù chị ấy có thể ít tuổi hơn bạn. Tương tự, chồng của chị họ thì gọi là anh.

Ở miền Bắc, nguyên tắc này được giữ khá chặt. Ở nhiều gia đình khác, nhất là khi anh chị em họ chênh nhau nhiều tuổi, ngoài đời có khi gọi theo tuổi cho tự nhiên; có nhà thì vẫn giữ theo vai trong mọi dịp. Mỗi nhà một khác, nên hỏi bố mẹ trước để khỏi ngại.

Họ hàng bên vợ, bên chồng

• Thông thường, lấy vợ, lấy chồng thì gọi họ hàng bên kia theo cách vợ hoặc chồng mình gọi: bác của chồng thì mình cũng gọi là bác.
• Anh chị em của vợ hoặc chồng cũng gọi theo vai của vợ hoặc chồng mình: là anh, chị hay em.
• Vợ của anh trai mình là chị dâu, chồng của chị gái là anh rể; vợ của em trai là em dâu, chồng của em gái là em rể.
• Những người đàn ông lấy các chị em gái trong một nhà gọi là anh em cột chèo; những người phụ nữ lấy các anh em trai trong một nhà gọi là chị em bạn dâu.
• Bố mẹ hai bên gọi nhau là thông gia; miền Nam thường gọi là sui gia.

Khi không chắc thì làm thế nào

• Hỏi bố mẹ trước khi về quê hoặc đi đám giỗ, nhất là với họ hàng ít gặp.
• Thử công cụ miễn phí tra cách xưng hô để xem nhanh hai người nên gọi nhau thế nào. Kết quả là gợi ý theo cách gọi phổ biến; nếu nhà bạn có nếp riêng, hãy theo nếp nhà.
• Nếu dòng họ đã có gia phả trên Họ Mình, bạn có thể chọn hai người bất kỳ trong cây để xem họ gọi nhau thế nào, tính theo vai vế trong gia phả.

Muốn hiểu thêm các từ như đời, chi, phái, thủy tổ, bạn có thể đọc bài Thuật ngữ gia phả.

Câu hỏi thường gặp

Con nhà bác ít tuổi hơn mình thì gọi là gì?

Theo vai vế, con của bác (anh hoặc chị của bố mẹ mình) là anh, chị họ của mình, dù ít tuổi hơn. Mình gọi là anh hoặc chị và xưng em.

Chồng của cô gọi là chú hay dượng?

Miền Bắc thường gọi là chú, miền Nam thường gọi là dượng. Một số nơi miền Trung cũng gọi là dượng.

Anh trai của mẹ gọi là bác hay cậu?

Miền Bắc thường gọi là bác, vì anh chị của bố mẹ đều là bác. Miền Nam gọi là cậu, vì anh em trai của mẹ đều là cậu.

Chắt, chút, chít là đời thứ mấy?

Tính từ mình trở xuống: con là một đời, cháu là hai đời, chắt là ba đời, chút là bốn đời, chít là năm đời.

Vợ của chú gọi là gì?

Vợ của chú (em trai của bố) gọi là thím, ở cả miền Bắc lẫn miền Nam.

Lỡ gọi sai thì có sao không?

Người lớn thường thông cảm, nhất là với các cháu ở xa ít về quê. Cứ lễ phép, hỏi lại cho đúng rồi lần sau gọi chuẩn là được.