Gia phả là cuốn sổ ghi lại nguồn gốc và các thế hệ của một dòng họ: ai là con ai, sinh năm nào, mất ngày nào, an táng ở đâu, đã sống ra sao. Với nhiều gia đình Việt, gia phả còn là sợi dây nối con cháu ở khắp nơi với quê hương, với ngày giỗ và nhà thờ họ.
Phần lớn thông tin về các đời trước nằm trong trí nhớ của người cao tuổi, nên lập gia phả càng sớm càng tốt. Bài viết này đi qua từng bước, từ thu thập tư liệu đến khi có một bản gia phả đủ tin cậy để cả họ cùng dùng. Không cần giỏi chữ Hán hay thạo máy tính, chỉ cần kiên nhẫn và cẩn thận.
Bước 1: Xác định phạm vi gia phả
Trước khi ghi chép, cả nhà (hoặc ban liên lạc của họ) nên thống nhất vài điều.
Lập cho cả họ hay cho một chi? Nếu họ đông, nhiều chi sống ở nhiều nơi, có thể bắt đầu từ chi của mình rồi ghép dần. Nếu họ nhỏ, lập luôn cho cả họ.
Bắt đầu từ ai? Tốt nhất là từ thủy tổ, vị tổ đầu tiên của dòng họ mà con cháu còn biết. Nếu chưa rõ, hãy bắt đầu từ người ở đời cao nhất mà gia đình nhớ chắc chắn, rồi bổ sung lên trên khi tìm thêm được tư liệu.
Bên nội hay cả bên ngoại? Gia phả truyền thống của người Việt ghi theo dòng cha, tức họ nội. Người vợ, người mẹ thường được ghi tên và quê quán, còn họ hàng bên ngoại thuộc gia phả của họ khác. Nếu muốn lưu cả bên ngoại, gia đình có thể lập riêng một gia phả cho họ bên ngoại.
Có ghi con cháu của con gái không? Con gái vẫn được ghi tên, kèm tên chồng và nơi lấy chồng, nhưng con cháu của con gái thường không ghi tiếp vì đã mang họ khác. Ngày nay, nhiều gia đình muốn ghi cả cháu ngoại. Không có cách nào là duy nhất đúng; điều quan trọng là cả họ thống nhất và ghi rõ quy ước ở phần đầu gia phả.
Bước 2: Thu thập tư liệu
Hỏi chuyện người cao tuổi
Đây là nguồn quý nhất. Hãy đến thăm ông bà, các cụ trong họ, mang theo sổ và nếu được thì xin phép ghi âm. Hỏi từ từ, mỗi lần một nhánh: tên cha mẹ, anh chị em, vợ chồng, con cái; ngày giỗ; mộ phần ở đâu. Ghi lại ai kể, kể vào ngày nào để sau này đối chiếu. Với họ hàng ở các chi khác, hãy nhờ trưởng chi hoặc một người tin cậy ở chi đó ghi giúp.
Gia phả cũ và giấy tờ trong nhà
Nhiều dòng họ còn giữ gia phả cũ (có khi viết bằng chữ Hán hoặc chữ Nôm), cùng văn tự, sắc phong, giấy khai sinh, giấy chứng tử, ảnh cũ. Đừng tháo, dán hay viết lên tài liệu gốc; hãy chụp ảnh lại trước. Cách chụp và nhờ người phiên âm có trong bài Số hoá gia phả giấy.
Bia mộ, nhà thờ họ, bài vị
Bia mộ thường ghi tên, năm sinh, ngày mất, nhiều khi theo âm lịch hoặc theo năm can chi. Ở nhà thờ họ (từ đường), bài vị, hoành phi, câu đối và văn tế cũng chứa nhiều thông tin. Khi đi viếng mộ, hãy chụp rõ từng tấm bia và ghi lại vị trí mộ.
Bước 3: Ghi gì cho mỗi người
Không cần ghi đủ mọi mục ngay từ đầu. Hãy ghi những gì đã biết chắc và để trống chỗ chưa rõ.
| Thông tin | Ghi chú |
|---|---|
| Họ tên, tên thường gọi | Tên thường gọi giúp người trong họ dễ nhận ra |
| Tên húy, tên tự, tên hiệu | Tên húy là tên thật; tên tự, tên hiệu thường gặp ở các cụ đời trước |
| Giới tính, con thứ mấy | Ghi đúng thứ tự sinh trong gia đình |
| Cha, mẹ, vợ hoặc chồng | Nếu có nhiều vợ hoặc chồng, ghi rõ thứ tự |
| Ngày sinh, ngày mất | Ghi rõ dương lịch hay âm lịch; nếu âm lịch, ghi có phải tháng nhuận không |
| Nơi an táng | Nghĩa trang, xứ đồng, vị trí mộ |
| Quê quán, nơi ở | Nơi ở của người còn sống là thông tin riêng tư |
| Nghề nghiệp, tiểu sử, ảnh | Vài dòng về cuộc đời, công đức; ảnh chân dung, ảnh bia mộ |
| Nguồn | Ai kể, lấy từ sổ nào, bia mộ nào |
Ngày mất nên ghi theo âm lịch, vì ngày giỗ tính theo âm lịch. Nếu chỉ biết ngày dương, bạn có thể đổi bằng công cụ đổi ngày âm dương. Cách tính chi tiết có trong bài Cách tính ngày giỗ theo âm lịch.
Bước 4: Xác định đời và thứ bậc
Đời (còn gọi là thế hệ hay thế thứ) cho biết một người cách thủy tổ bao nhiêu thế hệ. Phần lớn gia phả tính thủy tổ là đời thứ nhất, con của thủy tổ là đời thứ hai, cứ thế tiếp xuống. Anh chị em ruột và anh chị em họ cùng vai thì cùng một đời.
Thứ bậc trong gia đình cũng cần ghi rõ: con trưởng, con thứ; vợ cả, vợ kế; con nuôi, con thừa tự. Những chi tiết này liên quan đến việc ai là trưởng chi, ai giữ việc hương hoả, nên đừng bỏ qua. Nếu gặp từ còn lạ, bạn có thể xem bài Thuật ngữ gia phả.
Đánh số cho dễ tra cứu
Khi gia phả có hàng trăm người, trùng tên là chuyện thường gặp. Một mã riêng cho mỗi người sẽ giúp tránh nhầm. Hai cách hay dùng:
- Theo đời và số thứ tự: "Đời 5, số 12", tức người thứ 12 được ghi ở đời thứ năm.
- Theo nhánh: thủy tổ là 1; con trưởng của thủy tổ là 1.1, con thứ hai là 1.2; con trưởng của người 1.2 là 1.2.1. Mã có bao nhiêu số thì người đó ở đời thứ bấy nhiêu.
Chọn cách nào cũng được, miễn là ghi quy ước ở đầu sổ và dùng nhất quán.
Bước 5: Đối chiếu và kiểm tra
Tư liệu từ nhiều nguồn khó tránh khỏi chỗ vênh nhau. Một vài cách kiểm tra đơn giản:
- So lời kể với bia mộ, sổ cũ; khi hai nguồn khác nhau, ghi cả hai và nói rõ từ đâu.
- Kiểm tra tuổi hợp lý: cha mẹ phải lớn hơn con nhiều tuổi, ngày mất phải sau ngày sinh.
- Năm ghi theo can chi (ví dụ năm Giáp Tý) lặp lại sau 60 năm, nên cần đối chiếu với đời, tuổi và sự kiện để chọn đúng năm.
- Thông tin còn ngờ thì đánh dấu "chưa chắc chắn", không đoán.
- Nhờ trưởng các chi đọc lại phần của chi mình trước khi coi là bản chính thức.
Bước 6: Cập nhật thường xuyên
Gia phả là cuốn sổ sống: năm nào cũng có người sinh ra, người lập gia đình, người về với tổ tiên. Nên giao cho mỗi chi một người theo dõi, và chọn một dịp cố định trong năm như ngày giỗ tổ, ngày họp họ hay dịp Tết để cập nhật và đọc lại cho cả họ cùng nghe.
Bước 7: Số hoá để giữ lâu và chia sẻ dễ
Sổ giấy dễ hư hỏng vì ẩm mốc, mối mọt, và thường chỉ có một bản. Ghi gia phả lên máy giúp có nhiều bản sao, dễ sửa, dễ gửi cho họ hàng ở xa. Họ Mình là ứng dụng gia phả miễn phí, dùng được trên điện thoại, máy tính bảng và máy tính: ghi từng người theo đời với tên húy, tên tự, ngày sinh và ngày mất theo dương lịch hoặc âm lịch (có tháng nhuận), nơi an táng, tiểu sử và ảnh; xem phả đồ, chia chi phái, rồi gửi link mời để họ hàng cùng xem mà không cần tạo tài khoản. Khi in phả đồ, bạn chọn được có vẽ con cháu của con gái hay không, đúng theo quy ước của họ. Nếu đã có danh sách sẵn, bạn có thể điền vào mẫu gia phả Excel rồi nhập một lần thay vì gõ từng người.
Câu hỏi thường gặp
Không biết tên húy của các cụ thì có ghi được không?
Được. Hãy ghi tên mà gia đình vẫn gọi và để trống ô tên húy. Khi tìm được bia mộ, bài vị hay gia phả cũ, bạn bổ sung sau.
Hai người kể khác nhau thì tin ai?
Đừng vội chọn. Hãy ghi cả hai, kèm tên người kể, rồi tìm thêm nguồn thứ ba như bia mộ, giấy tờ hoặc lời của chi khác. Tư liệu viết thường đáng tin hơn trí nhớ, nhưng sổ sách cũng có khi chép nhầm.
Có nên ghi con gái vào gia phả không?
Nhiều gia phả truyền thống vẫn ghi con gái, kèm tên chồng và nơi lấy chồng. Còn có ghi tiếp con cháu của con gái hay không thì tuỳ quy ước của từng họ, từng gia đình.
Ai nên giữ gia phả?
Theo truyền thống, trưởng họ hoặc trưởng chi giữ bản gốc. Khi số hoá, nên có hai, ba người tin cậy ở các chi khác nhau cùng quản lý. Xem thêm bài Giữ gìn gia phả an toàn và tôn trọng quyền riêng tư.