Mục lục · 7 mục
Họ Cao là một họ không quá đông nhưng có mặt ở nhiều vùng, gắn với những tên tuổi như nhà thơ Cao Bá Quát, sử quan Cao Xuân Dục, tướng Cao Thắng hay nhạc sĩ Cao Văn Lầu. Nhiều chi họ Cao còn giữ truyền thống tôn thờ tướng Cao Lỗ thời An Dương Vương. Bài viết này tóm tắt những gì các nguồn đáng tin nói về chữ Hán, nguồn gốc và các nhân vật tiêu biểu của họ Cao.
Nguồn gốc họ Cao
Chữ Hán và ý nghĩa
Họ Cao viết bằng chữ Hán là 高; ở Hàn Quốc, chữ này là họ Go (고).[1] Chữ 高 có nghĩa gốc là "cao" (cao lớn, ở trên cao); trong tiếng Trung, khi là tên họ, chữ này đọc là Gao.[2]
Cần phân biệt: họ mà tiếng Trung phiên âm Latinh là "Cao" lại là chữ 曹, người Việt đọc là họ Tào (họ của Tào Tháo, tiếng Trung là Cao Cao).[3] Họ này không liên quan đến họ Cao (高) của người Việt.[4]
Họ Cao ở Trung Quốc
Ở Trung Quốc, họ Cao (高) được cho là bắt nguồn từ các vị vua thời thượng cổ như Cao Dương (Chuyên Húc), Cao Tân (Đế Khốc) và Cao Dao. Đây là những truyền thuyết về nguồn gốc, không phải sự kiện có thể kiểm chứng.[1]
Truyền thống tôn thờ tướng Cao Lỗ
Ở Việt Nam, nhiều dòng họ Cao tôn tướng Cao Lỗ thời An Dương Vương làm thủy tổ.[1][5] Tương truyền Cao Lỗ là người giúp An Dương Vương xây thành Cổ Loa và chế ra nỏ Liên Châu, tức "nỏ thần" trong truyền thuyết.[6] Đại Việt sử ký toàn thư chép chuyện vua sai bề tôi tên Cao Lỗ (có chỗ chép là Cao Thông) làm nỏ.[7]
Có một chi tiết ít người để ý: trong nguyên văn Toàn thư, tên ông được viết là 皐魯, tức chữ "Cao" (皐) ở đây khác với chữ 高 của họ Cao.[7] Vì vậy, việc các dòng họ Cao ngày nay là hậu duệ của Cao Lỗ nên được hiểu là truyền thống thờ phụng của dòng họ, chưa phải điều sử liệu chứng minh được.
Họ Cao ở Việt Nam ngày nay
Chúng tôi chưa tìm được thống kê đáng tin về tỷ lệ người mang họ Cao trong dân số. Họ Cao không có trong danh sách 15 họ đông nhất Việt Nam theo cuốn "100 họ phổ biến ở Việt Nam" (NXB Khoa học Xã hội, 2022) mà VOH dẫn lại.[8]
Các nhân vật họ Cao nổi tiếng có quê ở nhiều nơi khác nhau: Cao Bá Quát ở Phú Thị (Gia Lâm, Hà Nội), Cao Xuân Dục ở Diễn Châu (Nghệ An), Cao Thắng ở Hương Sơn (Hà Tĩnh), Cao Văn Lầu ở Long An cũ (Nam Bộ).[9][10][11][12] Điều này cho thấy họ Cao gồm nhiều dòng ở các vùng khác nhau, mỗi dòng có lịch sử riêng.
Nhà thờ họ Cao và các di tích liên quan
Địa danh dưới đây ghi theo nguồn; sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, nhiều nơi đã đổi tên hoặc sáp nhập.
- Đền thờ và lăng mộ Cao Lỗ Vương ở xã Cao Đức, huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh. Năm 2023, huyện Gia Bình tổ chức lễ kỷ niệm 2.300 năm ngày sinh của Cao Lỗ (từ mồng 8 đến 12 tháng Ba âm lịch); đây cũng là dịp đông đảo con cháu dòng họ Cao Việt Nam về gặp mặt.[6]
- Đền thờ Cao Thắng: một ở làng Khê Thượng, huyện Hương Khê, và một ở làng Cao Thắng, xã Sơn Lễ, huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh.[11]
- Khu lưu niệm nghệ thuật Đờn ca tài tử và nhạc sĩ Cao Văn Lầu ở Bạc Liêu.[12]
Nhân vật lịch sử tiêu biểu
- Cao Bá Quát (1808–1855; có tác giả ghi năm mất là 1854): nhà thơ người làng Phú Thị, đỗ cử nhân năm 1831.[9] Năm 1841, khi làm sơ khảo trường thi Thừa Thiên, ông cùng một đồng sự lén sửa 24 bài thi phạm húy, bị kết án tử hình, sau được giảm tội.[13] Ông làm quân sư, cùng các thủ lĩnh địa phương dấy binh ở Mỹ Lương (Sơn Tây), và tử trận vào tháng Chạp năm Giáp Dần (đầu năm 1855).[9]
- Cao Xuân Dục (1843–1923): người Diễn Châu, Nghệ An; làm Tổng tài Quốc sử quán năm 1903, Thượng thư Bộ Học năm 1907; tham gia biên soạn nhiều bộ sử của triều Nguyễn và lập thư viện riêng Long Cương.[10]
- Cao Thắng (1864–1893): người Hương Sơn, Hà Tĩnh, tướng giỏi của Phan Đình Phùng trong khởi nghĩa Hương Khê; ông tổ chức chế tạo khoảng 350 khẩu súng trường theo kiểu súng Pháp, và hy sinh năm 1893.[11]
- Cao Văn Lầu (1890–1976; có tài liệu ghi năm sinh 1892): nhạc sĩ, tác giả bản "Dạ cổ hoài lang" (1918).[12]
Câu hỏi thường gặp
Họ Cao có phải là họ Tào không?
Không. Họ Cao của người Việt là chữ 高 (tiếng Trung đọc Gao); còn chữ người Trung Quốc phiên âm là "Cao" lại là 曹, người Việt đọc là Tào.[3][4] Đây là hai họ khác nhau.
Họ Cao có phải con cháu tướng Cao Lỗ?
Nhiều dòng họ Cao ở Việt Nam tôn Cao Lỗ làm thủy tổ, và lễ hội Cao Lỗ Vương ở Bắc Ninh là dịp con cháu họ Cao về gặp mặt.[1][6] Tuy vậy, Cao Lỗ là nhân vật thời dựng nước, nhiều chi tiết về ông mang màu sắc truyền thuyết, và trong Toàn thư tên ông viết là 皐魯 chứ không phải 高.[7] Vì vậy nên coi đây là truyền thống của dòng họ.
Họ Cao có phải gốc Hoa không?
Chữ 高 là chữ dùng chung ở nhiều nước Đông Á, nhưng điều đó không có nghĩa người họ Cao ở Việt Nam có gốc Hoa. Họ Cao ở Việt Nam gồm nhiều dòng ở nhiều vùng;[9][10][11] muốn biết chi mình từ đâu, cần dựa vào gia phả của chính chi đó.
Lập gia phả họ Cao
Vì họ Cao gồm nhiều dòng ở nhiều vùng, khi lập gia phả hãy ghi rõ thủy tổ chi mình, làng gốc (kèm tên cũ và tên mới nếu địa phương đã sáp nhập) và chi, phái. Nếu chi của bạn có tên đệm riêng dùng chung qua nhiều đời, nên ghi quy ước này ở đầu gia phả. Truyền thống thờ Cao Lỗ, nếu có, nên ghi là truyền thống của dòng họ, tách khỏi phần phả hệ đã kiểm chứng. Hướng dẫn từng bước có trong bài Cách lập gia phả dòng họ.
Nguồn tham khảo
- Cao (họ) — Wikipedia tiếng Việt
- 高 — Wiktionary tiếng Anh
- Cao (Chinese surname) — Wikipedia tiếng Anh
- Cao (Vietnamese surname) — Wikipedia tiếng Anh
- Cao Lỗ — Wikipedia tiếng Việt
- Kỷ niệm 2.300 năm ngày sinh của Tướng quân Cao Lỗ Vương — Báo Thanh tra, 2023
- 大越史記全書/外紀卷之一 — Wikisource tiếng Trung (nguyên văn chữ Hán Đại Việt sử ký toàn thư, Ngoại kỷ quyển 1)
- Top 15 dòng họ lớn nhất Việt Nam có thể bạn chưa biết — VOH, 2023
- Cao Bá Quát — Wikipedia tiếng Việt
- Cao Xuân Dục — Wikipedia tiếng Việt
- Cao Thắng — Wikipedia tiếng Việt
- Cao Văn Lầu — Wikipedia tiếng Việt
- Vụ án Cao Bá Quát suýt bị tử hình vì chữa hàng loạt bài thi — VnExpress, 2016
Thông tin tổng hợp từ các nguồn công khai, có ghi nguồn. Nếu bạn có tư liệu bổ sung hoặc cần đính chính, xin gửi về lienhe@hominh.com.
Cập nhật: