Nguồn gốc họ Phùng: lịch sử, chữ Hán, nhân vật tiêu biểu

Họ Phùng (chữ Hán 馮) có nhiều nhân vật để lại dấu ấn trong lịch sử Việt Nam, tiêu biểu là Phùng Hưng, người được tôn là Bố Cái Đại Vương, và Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan. Bài viết tóm tắt những gì các nguồn ghi lại về nguồn gốc họ Phùng, ý nghĩa chữ Hán, các di tích liên quan và một điểm sử học còn đang tranh luận: quê Đường Lâm của Phùng Hưng ở đâu.

Nguồn gốc họ Phùng

Chữ Hán và ý nghĩa

Họ Phùng viết là 馮 (giản thể là 冯), tiếng phổ thông Trung Quốc đọc là Féng.^[1][2] Chữ này gồm chữ Mã (馬, nghĩa là ngựa) ghép với nét chỉ băng (冫) ở bên trái; theo Wikipedia tiếng Anh, cách ghép này gợi ý ngựa phi nhanh.^[2]

Các thuyết ở Trung Quốc

Tài liệu Trung Quốc có nhiều thuyết về họ Phùng. Một thuyết truy về Tất công Cao (畢公高), con thứ mười lăm của Chu Văn vương, thuộc họ Cơ; thời Xuân Thu, đất Phùng (nay thuộc tỉnh Hà Nam) từng được phong cho những người khác nhau, và con cháu họ lấy tên đất làm họ.^[2] Wikipedia tiếng Việt còn chép thuyết Tất Vạn, tướng của Tấn Hiến công, được phong đất Ngụy và đất Phùng nên con cháu mang hai họ Ngụy và Phùng; cùng một truyền thuyết rằng con của sử gia Tư Mã Thiên đổi chữ Mã (馬) thành chữ Phùng (馮) để tránh liên lụy.^[1] Đây là các thuyết và truyền thuyết về họ Phùng ở Trung Quốc, không thể dùng để kết luận về lai lịch của từng dòng họ Phùng ở Việt Nam.

Họ Phùng trong lịch sử Việt Nam

Trong chính sử, Phùng Hưng là nhân vật họ Phùng được chép rõ từ thời thuộc Đường. Đại Việt sử ký toàn thư chép rằng năm 791, Phùng Hưng, người Đường Lâm, dấy binh vây phủ đô hộ; viên quan đô hộ lo sợ mà chết.^[3] Ông được hậu thế tôn là Bố Cái Đại Vương; người nối nghiệp ông là Phùng An.^[4]

Quê Đường Lâm của Phùng Hưng ở đâu là chuyện giới nghiên cứu còn bàn. Theo cách hiểu phổ biến, Đường Lâm là vùng đất nay thuộc Sơn Tây (Hà Nội), được xem là quê của hai anh hùng Phùng Hưng và Ngô Quyền; xã ở đây đổi tên từ "Phùng Hưng" thành Đường Lâm năm 1964. Phần lớn các nhà sử học theo ý kiến của một số học giả thời Nguyễn như Nguyễn Văn Siêu, cho rằng Đường Lâm là tên làng Cam Lâm.^[5] Tuy nhiên, nhà nghiên cứu Trần Trọng Dương, dựa trên các thư tịch thời Đường – Tống, cho rằng Đường Lâm thời đó là một huyện thuộc vùng Hà Tĩnh ngày nay.^[3] Đến nay vấn đề này chưa có kết luận thống nhất.

Họ Phùng ở Việt Nam ngày nay

Hiện chưa có số liệu thống kê đáng tin cậy về tỷ lệ người mang họ Phùng. Hai địa danh ở Hà Nội thường được nhắc đến cùng họ Phùng qua các nhân vật lịch sử là Đường Lâm (Sơn Tây), nơi có đền thờ Phùng Hưng,^[6] và Phùng Xá (Thạch Thất), quê của Phùng Khắc Khoan.^[7]

Di tích gắn với họ Phùng

Địa danh dưới đây ghi theo nguồn; sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, tên một số phường, xã đã thay đổi.

• Đền thờ Phùng Hưng ở thôn Cam Lâm (Đường Lâm, Sơn Tây, Hà Nội): hậu cung có tượng Phùng Hưng. Làng cổ Đường Lâm được công nhận di tích lịch sử - văn hóa quốc gia ngày 19/5/2006.^[6]
• Đền thờ Phùng Khắc Khoan ở Phùng Xá (Thạch Thất, Hà Nội): do dân làng lập để thờ ông. Ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh đều có phố mang tên Phùng Khắc Khoan.^[7]

Nhân vật lịch sử tiêu biểu

• Phùng Thị Chính: tương truyền là nữ tướng thời Hai Bà Trưng.^[1]
• Phùng Hưng: khởi nghĩa năm 791 chống ách đô hộ nhà Đường,^[3] được tôn là Bố Cái Đại Vương.^[4]
• Phùng An: người nối nghiệp Phùng Hưng.^[4]
• Phùng Tá Chu (1191–1241): đại thần nhà Trần.^[1]
• Phùng Khắc Khoan (1528–1613): thường gọi là Trạng Bùng, đỗ Hoàng giáp năm 1580; năm 1597 làm chánh sứ sang nhà Minh, xướng họa thơ với sứ thần Triều Tiên Lý Túy Quang; về sau làm Thượng thư bộ Hộ, tước Mai Quận công. Tương truyền khi đi sứ, ông học được cách trồng ngô, vừng và mang về một số giống lúa.^[8][7]

Câu hỏi thường gặp

Quê của Phùng Hưng ở đâu?

Theo cách hiểu phổ biến, Phùng Hưng quê ở Đường Lâm, nay thuộc Sơn Tây (Hà Nội), nơi có đền thờ ông.^[5][6] Tuy vậy, có nhà nghiên cứu dựa vào thư tịch thời Đường – Tống để cho rằng Đường Lâm thời đó thuộc vùng Hà Tĩnh ngày nay.^[3] Vấn đề này vẫn đang được giới nghiên cứu trao đổi.

Vì sao Phùng Khắc Khoan được gọi là Trạng Bùng?

Ông sinh ở làng Bùng (Phùng Xá, Thạch Thất). Ông đỗ Hoàng giáp chứ không đỗ Trạng nguyên; "Trạng Bùng" là tên gọi dân gian thể hiện lòng mến phục tài năng của ông, không phải học vị chính thức.^[8][7]

Họ Phùng có phải gốc Hoa không?

Họ Phùng (馮) có ở cả Trung Quốc và Việt Nam.^[2] Ở Việt Nam, sử đã chép về Phùng Hưng từ thế kỷ VIII.^[3] Mỗi dòng họ Phùng có thể có lai lịch riêng; muốn biết chi mình từ đâu ra, cần dựa vào gia phả và tư liệu của chính dòng họ.

Lập gia phả họ Phùng

Khi lập gia phả họ Phùng, nên ghi rõ chi, phái, quê gốc (tên làng, xã theo cả địa danh cũ và mới) và vị tổ khai chi. Nếu gia phả cũ chép rằng dòng họ có liên hệ với một nhân vật lịch sử như Phùng Hưng hay Phùng Khắc Khoan, hãy ghi rõ "theo gia phả chép" và giữ ảnh chụp bản gốc. Các bước cụ thể có trong bài Cách lập gia phả dòng họ.