Nguồn gốc họ Thân: lịch sử, chữ Hán, nhân vật tiêu biểu

Họ Thân (chữ Hán 申) không thuộc nhóm các họ đông người nhất ở Việt Nam.^[1] Theo nhiều tư liệu, một nguồn gốc quan trọng của họ Thân ở Việt Nam là dòng họ Giáp, tù trưởng động Giáp ở vùng biên giới Lạng Sơn, đổi sang họ Thân từ đầu thời Lý.^[2][3] Bài viết tóm tắt nguồn gốc ấy, các chi họ Thân ở Bắc, Trung, Nam, những nơi thờ tự và một số nhân vật tiêu biểu.

Nguồn gốc họ Thân

Chữ Hán của họ Thân

Họ Thân viết là 申.^[2][1] Người Hàn Quốc cũng có họ viết bằng chữ này, đọc là Shin (신).^[2] Cùng chữ họ nhưng các dòng họ Thân ở Việt Nam có lịch sử riêng, không nên đánh đồng với họ Thân (Shin) ở Trung Quốc hay Hàn Quốc.

Từ họ Giáp đến họ Thân

Đầu thời Lý, vùng động Giáp thuộc châu Lạng (nay thuộc Lạng Sơn) do các tù trưởng họ Giáp (甲) nhiều đời cai quản; cư dân ở đây là người Tày.^[2][4] Để giữ yên biên giới phía bắc, triều Lý gả công chúa cho các tù trưởng vùng này.^[4][5]

Theo tư liệu của họ Thân, năm 1010 tù trưởng Giáp Thừa Quý được vua Lý Thái Tổ chọn làm phò mã và đổi họ Giáp thành họ Thân, lấy tên là Thân Thừa Quý.^[3][5] Tương truyền triều đình thêm một nét vào chữ 甲 (Giáp) để thành chữ 申 (Thân).^[2][4] Con ông là Thân Thiệu Thái lấy công chúa Bình Dương năm 1029; cháu ông là Thân Cảnh Phúc lấy công chúa Thiên Thành năm 1066. Như vậy ba đời liền họ Thân đều làm phò mã nhà Lý.^[4][3] Từ đó nhiều người ở động Giáp cũng lấy họ Thân.^[2]

Cần lưu ý rằng đây là một nguồn gốc của họ Thân, được nhiều nhà nghiên cứu thừa nhận, chứ không có nghĩa mọi người họ Thân hiện nay đều từ dòng này mà ra.^[2]

Họ Thân ở Việt Nam ngày nay

Họ Thân coi vùng Bắc Giang là "đất tổ"; nơi khởi nguồn là châu Lạng xưa, gồm phía bắc Bắc Giang và phía nam ải Chi Lăng (Lạng Sơn).^[3][5] Theo tư liệu đăng trên trang thông tin của họ Thân Việt Nam, từ đất tổ, các chi họ dần tỏa đi nhiều nơi:^[3]

• Thừa Thiên Huế: năm 1306, triều Trần cử ông Thân Đại Lang vào trông coi vùng từ nam sông Gianh đến Hải Vân; làng An Lỗ (Phong Điền) là cộng đồng họ Thân đầu tiên ở ngoài đất tổ.
• Quảng Nam, Bình Định: năm 1470, sau cuộc hành quân của vua Lê Thánh Tông, ông Thân Phước Cẩm được giao trông coi vùng Quảng Nam, còn ông Thân Văn Ngôn được cử vào Bình Định.
• Cả nước và nước ngoài: ngày nay người họ Thân sống ở hơn 30 tỉnh, thành; sau năm 1975 có thêm những cộng đồng ở Pháp, Mỹ, Úc.

Những mốc trên là theo gia phả và tư liệu của dòng họ, chưa được đối chiếu với chính sử.

Nhà thờ họ Thân và các nơi thờ tự tiêu biểu

Địa danh dưới đây ghi theo nguồn; nhiều tỉnh, huyện đã thay đổi sau đợt sắp xếp hành chính năm 2025.

• Đình Thân ở Đồi Ngô: thờ Thân Cảnh Phúc, được Bộ Văn hóa công nhận là di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia ngày 28/4/1994.^[4]
• Đền Hả, xã Hồng Giang, huyện Lục Ngạn, Bắc Giang: thờ Thượng tướng quân Thân Cảnh Phúc; theo trang thông tin của họ Thân, đền đã được xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa quốc gia.^[5][3]
• Đình làng Tòng Lệnh (xã Nghĩa Phương): thờ Thân Cảnh Phúc, được công nhận là di tích cấp tỉnh.^[4]
• Đền Tả Phủ, thành phố Lạng Sơn: thờ Hán quận công Thân Công Tài.^[3][5]

Ở Huế, họ Thân tổ chức tế họ sáu năm một lần.^[5]

Nhân vật lịch sử tiêu biểu

• Thân Thiệu Thái (thế kỷ XI): châu mục Lạng Châu, lấy công chúa Bình Dương năm 1029. Ông từng đem quân đánh sang đất Tống và dụ quân Tống vào trận phục kích ở động Giáp; các nguồn ghi sự việc này vào năm 1059 hoặc 1060.^[6][4]
• Thân Cảnh Phúc (mất năm 1077): phò mã nhà Lý, châu mục Lạng Châu. Năm 1075, ông cùng các tù trưởng đánh sang Ung Châu; năm 1077, ông chặn quân Tống ở Chi Lăng rồi đánh du kích sau lưng địch, phối hợp với phòng tuyến sông Như Nguyệt của Lý Thường Kiệt. Ông hy sinh trong một trận đánh ở vùng Lục Ngạn.^[4]
• Thân Nhân Trung (thế kỷ XV, mất năm 1499): người làng Yên Ninh (làng Nếnh), phủ Bắc Giang; đỗ Hội nguyên khoa thi năm 1469, làm đến Thượng thư Bộ Lại, là Phó đô nguyên súy hội Tao Đàn của vua Lê Thánh Tông. Năm 1484, ông soạn bài ký trên bia tiến sĩ khoa Nhâm Tuất (1442) ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám, mở đầu bằng câu nổi tiếng "Hiền tài là nguyên khí của quốc gia".^[7][8] Con ông là Thân Nhân Tín, Thân Nhân Vũ và cháu ông là Thám hoa Thân Cảnh Vân đều đỗ tiến sĩ.^[7]
• Thân Văn Nhiếp (1804–1872): đại thần triều Nguyễn, sinh ở Huế, từng làm Tổng đốc Bình Phú; năm 1858 ông dâng sớ xin cấm hẳn thuốc phiện thay vì đánh thuế.^[9]
• Thân Văn Di (mất năm 1885): phò mã của vua Minh Mạng, chồng của công chúa Lại Đức (nhà thơ Mai Am); ông mất năm 1885 trong lúc hộ tống vua Hàm Nghi.^[3][2]
• Thân Trọng Huề (1869–1925): người làng Nguyệt Biều (Huế), tốt nghiệp thủ khoa Trường Thuộc địa ở Paris, năm 1922 làm Thượng thư Bộ Học kiêm Bộ Binh.^[10]

Câu hỏi thường gặp

Họ Thân có phải gốc từ họ Giáp không?

Theo nhiều tư liệu, một nguồn gốc quan trọng của họ Thân là dòng tù trưởng họ Giáp ở động Giáp, đổi sang họ Thân từ đời Thân Thừa Quý vào đầu thời Lý.^[2][3] Tuy vậy, đó là một nguồn gốc, không phải duy nhất; mỗi gia đình cần dựa vào gia phả của dòng mình.

Họ Thân có phải người dân tộc Tày không?

Các tư liệu cho biết cư dân động Giáp, nơi khởi nguồn dòng họ Thân phò mã nhà Lý, là người Tày.^[4] Qua hơn một nghìn năm, con cháu họ Thân đã sinh sống ở hơn 30 tỉnh, thành,^[3] nên dân tộc và quê gốc của từng chi cần xem gia phả của chính chi đó.

Ai là người viết câu "Hiền tài là nguyên khí quốc gia"?

Đó là Thân Nhân Trung. Năm 1484, ông soạn bài ký khắc trên bia tiến sĩ khoa thi năm 1442; tấm bia này nay ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Hà Nội.^[8][7]

Lập gia phả họ Thân

Họ Thân có nhiều chi ở Bắc Giang, Lạng Sơn, Huế, Quảng Nam, Bình Định và nhiều tỉnh khác, và người trong họ dùng nhiều tên đệm khác nhau như Thân Trọng, Thân Văn. Khi lập gia phả, hãy ghi rõ chi của mình, làng gốc và vị tổ của chi, và nếu biết thì ghi cả đời nào từ đâu chuyển đến. Các bước cụ thể có trong bài Cách lập gia phả dòng họ.