Nguồn gốc họ Trương: lịch sử, chữ Hán, nhân vật tiêu biểu

Trương là một họ quen thuộc ở Việt Nam; cùng chữ Hán ấy là họ phổ biến thứ ba ở Trung Quốc.^[1] Bài này tóm tắt những gì các nguồn đáng tin cậy ghi lại về chữ Hán của họ Trương, truyền thuyết về nguồn gốc, các đền thờ đã được xếp hạng di tích, và một số nhân vật họ Trương trong lịch sử Việt Nam, từ anh em Trương Hống, Trương Hát thế kỷ VI đến anh hùng Trương Định thế kỷ XIX.

Nguồn gốc họ Trương

Họ Trương viết bằng chữ Hán là 張. Theo từ điển Hán Việt, chữ này có nghĩa là giương ra, căng ra (như giương cung), mở ra, phô bày; Trương cũng là tên một ngôi sao trong nhị thập bát tú và là một họ.^[2] Chữ 張 ghép từ bộ 弓 (cung) và chữ 長 (dài), nghĩa gốc là căng rộng ra như cánh cung.^[1]

Ở Trung Quốc, truyền thuyết kể rằng ông tổ họ Trương là Huy (揮), một hậu duệ của Hoàng Đế (các sách chép khác nhau về thứ bậc của ông). Ông Huy được cho là người chế ra cung tên và được đặt họ Trương, vì bắn cung phải giương dây.^[1] Các sách cũ về dòng họ như "Tính thị khảo lược" cũng chép chuyện này, và cho rằng trong con cháu ông Huy có người lấy họ Cung, có người lấy họ Trương.^[3] Đây là truyền thuyết của họ Trương bên Trung Quốc, không phải gốc tích đã được chứng minh của các dòng họ Trương người Việt.

Ở Việt Nam, họ Trương xuất hiện từ rất sớm trong truyền thuyết. Tương truyền, hai anh em Trương Hống và Trương Hát là tướng của Triệu Quang Phục ở thế kỷ VI, sau được thờ làm thần sông.^[4] Mỗi dòng họ Trương ngày nay có thủy tổ và quê gốc riêng, cần căn cứ vào gia phả của từng họ.

Họ Trương ở Việt Nam ngày nay

Theo sách "100 họ phổ biến ở Việt Nam" (NXB Khoa học Xã hội, 2022) được VOH và Wikipedia tiếng Anh dẫn lại, họ Trương đứng thứ 8 trong các họ phổ biến nhất nước, chiếm khoảng 2,2% dân số.^[5][6] Đây là con số ước tính. Các di tích nêu ở phần dưới trải từ Bắc Ninh, Ninh Bình, Hà Tĩnh vào tới Gò Công, cho thấy họ Trương có mặt ở nhiều vùng.

Có những dòng họ Trương đã chuyển cư từ miền Trung vào Nam. Chẳng hạn, Trương Định sinh ở Quảng Ngãi, năm 1844 theo cha vào Nam rồi lập nghiệp ở Gò Công.^[7]

Nhà thờ họ Trương và các chi tiêu biểu

Địa danh dưới đây ghi theo nguồn tại thời điểm đưa tin; sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, tên xã, huyện, tỉnh ở một số nơi đã thay đổi.

• Đền Xà (Bắc Ninh): ở thôn Xà Đoài, xã Tam Giang, huyện Yên Phong, bên bờ nam sông Cầu. Đền thờ Trương Hống, Trương Hát, được gọi chung là Đức Thánh Tam Giang, và được xếp hạng di tích lịch sử quốc gia năm 1988. Tương truyền, bài thơ "Nam quốc sơn hà" gắn với ngôi đền này.^[4]
• Đền thờ Trương Hán Siêu (Ninh Bình): ở chân núi Non Nước, thành phố Ninh Bình. Ông còn được thờ ở một số đền khác tại Ninh Bình, Hải Dương, Hà Nam.^[8]
• Đền thờ và khu mộ Trương Quốc Dụng (Hà Tĩnh): ở thôn Vĩnh Tiến, xã Thạch Khê, huyện Thạch Hà, được công nhận di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia năm 2009. Trong quần thể rộng khoảng 5.000 m² có cả nhà thờ dòng họ.^[9]
• Các địa điểm khởi nghĩa Trương Định (Tiền Giang): gồm các điểm ở thị xã Gò Công, huyện Gò Công Đông và huyện Tân Phú Đông, được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 694/QĐ-TTg ngày 18/7/2024.^[10] Ở Gò Công Đông có đền thờ Trương Định.^[7]

Nhân vật lịch sử tiêu biểu

• Trương Hống, Trương Hát (thế kỷ VI): tương truyền là tướng của Triệu Quang Phục, đánh quân Lương; được thờ ở Đền Xà với danh hiệu Đức Thánh Tam Giang.^[4]
• Trương Hán Siêu (?–1354): quan nhà Trần, phục vụ bốn đời vua, sau khi mất được truy tặng Thái phó; tác giả bài "Bạch Đằng giang phú".^[8]
• Trương Đăng Quế (1793–1865): người làng Mỹ Khê, Quảng Ngãi; đại thần qua bốn triều Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức, từng làm Thượng thư Bộ Binh và phụ chính thời Tự Đức.^[11]
• Trương Quốc Dụng (1797–1864): người làng Phong Phú (nay thuộc xã Thạch Khê, Hà Tĩnh), đỗ tiến sĩ năm 1829, làm quan qua ba triều Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức; còn được biết đến là nhà sử học.^[9]
• Trương Định (1820–1864): sinh ở Quảng Ngãi, lập nghiệp ở Gò Công; lãnh đạo nghĩa quân chống Pháp, được nhân dân suy tôn là Bình Tây Đại nguyên soái; mất ngày 20/8/1864.^[7]

Câu hỏi thường gặp

Họ Trương có phải gốc Hoa không?

Chữ 張 của họ Trương cũng là chữ của họ Zhang ở Trung Quốc, và truyền thuyết về ông Huy là chuyện của họ Trương bên đó.^[1] Ở Việt Nam, họ Trương đã xuất hiện trong truyền thuyết từ thế kỷ VI với anh em Trương Hống, Trương Hát.^[4] Không thể nói chung cho mọi dòng họ Trương; muốn biết gốc gác dòng họ mình, cần đọc gia phả và bia ký của chính dòng họ.

Đức Thánh Tam Giang là ai?

Đức Thánh Tam Giang là danh hiệu dùng để gọi chung hai anh em Trương Hống, Trương Hát. Theo truyền thuyết được kể ở Đền Xà (Bắc Ninh), hai ông không chịu phục vụ Lý Phật Tử sau khi ông này cướp ngôi, đã tự vẫn trên sông Cầu và được thờ làm thần sông.^[4]

Đền thờ Trương Định ở đâu?

Trương Định yên nghỉ trên đất Gò Công (Tiền Giang), nơi ông lập nghiệp và lãnh đạo nghĩa quân; đền thờ ông nằm ở huyện Gò Công Đông.^[7] Năm 2024, các địa điểm khởi nghĩa Trương Định được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt.^[10]

Lập gia phả họ Trương

Có những dòng họ Trương đã chuyển cư qua nhiều vùng, như gia đình Trương Định từ Quảng Ngãi vào Gò Công. Khi lập gia phả, hãy ghi rõ quê gốc của thủy tổ, năm và nơi chuyển cư (nếu biết), cùng tên chi, phái của dòng mình, để các chi ở xa có thể nhận ra nhau. Các bước cụ thể có trong bài Cách lập gia phả dòng họ.