Nguồn gốc họ Lương: lịch sử, chữ Hán, nhân vật tiêu biểu

Lương là một họ có mặt ở nhiều vùng của Việt Nam, chữ Hán viết là 梁. Trong lịch sử, họ Lương có những người đã đi vào sách vở và đời sống dân gian: ông Trạng Lương Thế Vinh giỏi toán, ông tổ nghề khắc in Lương Như Hộc, người mở đất Phú Yên Lương Văn Chánh. Bài này tóm tắt những gì các nguồn tư liệu ghi lại về nguồn gốc họ Lương, một số nơi thờ tự đã được xếp hạng di tích và các nhân vật tiêu biểu.

Nguồn gốc họ Lương

Họ Lương (梁) là một họ của vùng văn hóa Đông Á, có ở Việt Nam và Trung Quốc. Ở Trung Quốc, họ này đứng thứ 128 trong sách "Bách gia tính" soạn vào đầu thời Bắc Tống, và có nhiều thuyết về nguồn gốc, trong đó một thuyết cho rằng họ bắt nguồn từ tước hiệu Lương bá (梁伯).^[1]

Về họ Lương ở Việt Nam, Wikipedia tiếng Việt ghi nhận nguồn gốc còn nhiều tranh luận và tổng hợp nhiều ý kiến khác nhau.^[1] Có ý kiến cho rằng một số dòng Lương là hậu duệ của người Hán ở miền nam Trung Hoa di cư xuống phía bắc Việt Nam lập nghiệp; có ý kiến cho rằng người bản địa đã tự chọn họ Lương khi các họ kiểu chữ Hán dần phổ biến. Các dòng được nhắc đến như họ Lương ở làng Hội Triều (Hoằng Hóa, Thanh Hóa) và họ Lương ở làng Cao Hương (Vụ Bản, Nam Định) cũng có những ý kiến riêng về ông tổ; theo một ý kiến, họ Lương ở Cao Hương do một người từ Chiết Giang sang lập vào thế kỷ XIV, và hai dòng này không thể có chung một thủy tổ. Một số dòng Lương ở Nam Bộ được cho là gốc người Minh Hương từ Phúc Kiến, Triều Châu sang vào thế kỷ XVII.^[1]

Những ý kiến trên chưa ngã ngũ, và có thể đúng với dòng này mà không đúng với dòng khác. Vì vậy, khi tìm hiểu nguồn gốc, mỗi dòng Lương nên dựa vào gia phả, bia mộ và tư liệu của chính dòng mình.

Họ Lương ở Việt Nam ngày nay

Hiện chưa có số liệu đáng tin cậy được công bố rộng rãi về tỷ lệ người mang họ Lương trong dân số. Theo các tư liệu ở phần dưới, họ Lương có mặt từ Bắc vào Nam: ở Hà Nội, Hải Dương, Nam Định, Thanh Hóa, cho đến Phú Yên (nay thuộc Đắk Lắk) và Nam Bộ. Nhiều dòng Lương đã gắn bó với một làng quê hàng trăm năm, như ở Phú Yên, có người trong họ Lương tự giới thiệu là hậu duệ đời thứ 17 của ông Lương Văn Chánh.^[2]

Nhà thờ họ Lương và các di tích tiêu biểu

Địa danh dưới đây ghi theo nguồn tại thời điểm đăng bài; sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, tên xã, huyện, tỉnh ở một số nơi có thể đã thay đổi.

Lăng mộ và nhà thờ Lương Đắc Bằng (Thanh Hóa)

Ở quê ông Lương Đắc Bằng, làng Hội Triều (nay thuộc xã Hoằng Phong, huyện Hoằng Hóa, Thanh Hóa), khu lăng mộ và nhà thờ của ông được công nhận là di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia năm 1994.^[3]

Mộ và đền thờ Lương Văn Chánh (Phú Yên cũ)

Mộ và đền thờ ông Lương Văn Chánh được công nhận là di tích lịch sử quốc gia từ năm 1996. Theo bài báo năm 2026, di tích nằm ở xã Phú Hòa 2, tỉnh Đắk Lắk (vùng Phú Yên cũ).^[4] Theo VOV năm 2011, trước đây dòng họ giỗ ông vào ngày 19 tháng Chín âm lịch; mấy năm gần đó, con cháu chuyển sang làm giỗ vào mùng 6 tháng Hai âm lịch, đúng ngày ông nhận lệnh chúa Nguyễn Hoàng vào khai hoang lập ấp ở Phú Yên. Việc thờ phụng ông không chỉ của riêng con cháu mà còn được tổ chức thành lễ hội.^[2]

Đền thờ Trạng nguyên Lương Thế Vinh (Nam Định cũ)

Ở quê ông Lương Thế Vinh, làng Cao Hương (nay là Cao Phương, xã Liên Bảo, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định), đền thờ ông được dựng trên nền nhà cũ của gia đình.^[5]

Nhân vật lịch sử tiêu biểu

• Lương Như Hộc (sinh năm 1420): quê làng Hồng Lục, huyện Trường Tân (nay thuộc phường Tân Hưng, Hải Dương); đỗ thám hoa. Trong hai lần đi sứ Trung Quốc, ông học được nghề khắc in mộc bản, về truyền lại cho dân các làng Thanh Liễu, Liễu Tràng và Khuê Liễu, nên được coi là ông tổ nghề này.^[6]
• Lương Thế Vinh (thế kỷ XV): đỗ Trạng nguyên khoa Quý Mùi năm 1463 đời vua Lê Thánh Tông; dân gian quen gọi là Trạng Lường. Các tác phẩm gắn với tên ông gồm "Đại thành toán pháp", "Thiền môn khoa giáo", "Hý phường phả lục".^[5]
• Lương Đắc Bằng (1472–1516): năm 1499 đỗ đầu kỳ thi Hội rồi đỗ Bảng nhãn; năm 1510 ông được thăng Thượng thư bộ Lại. Học trò của ông có những người về sau rất nổi tiếng như Nguyễn Bỉnh Khiêm. Con ông là Lương Hữu Khánh sau này theo học Nguyễn Bỉnh Khiêm.^[3]
• Lương Văn Chánh (mất năm 1611): theo chủ trương của chúa Nguyễn Hoàng, từ năm 1578 ông chiêu tập lưu dân vào khai phá vùng đất từ nam đèo Cù Mông đến bắc đèo Cả, tức vùng đất Phú Yên (cũ).^[4] Năm 1822, vua Minh Mạng sắc phong ông là Thượng đẳng thần.^[2]
• Lương Văn Can (1854–1927): quê thôn Nhị Khê, huyện Thường Tín, Hà Nội; một trong những người sáng lập trường Đông Kinh Nghĩa Thục năm 1907 và giữ chức Thục trưởng.^[7]
• Lương Ngọc Quyến (1885–1917): con trai cụ Lương Văn Can, nhà yêu nước bị thực dân Pháp bắt năm 1914 và đưa về Hà Nội xét xử.^[7]

Câu hỏi thường gặp

Họ Lương có phải gốc Hoa không?

Không thể nói chung cho mọi người họ Lương. Theo các ý kiến được Wikipedia tiếng Việt tổng hợp, có dòng được cho là gốc từ phương Bắc sang, có dòng gốc người Việt bản địa, có dòng là người Minh Hương ở Nam Bộ.^[1] Muốn biết dòng mình thế nào, cần đối chiếu gia phả, bia mộ và tư liệu của chính dòng họ.

Trạng Lường là ai?

"Trạng Lường" là cách dân gian gọi Trạng nguyên Lương Thế Vinh, người làng Cao Hương, Vụ Bản, đỗ đầu khoa thi năm 1463. Ông nổi tiếng giỏi tính toán, để lại sách "Đại thành toán pháp".^[5]

Các dòng họ Lương ở Việt Nam có chung một ông tổ không?

Không có căn cứ để nói như vậy. Wikipedia tiếng Việt ghi nhận nhiều thuyết khác nhau về các dòng ở Thanh Hóa, Nam Định và Nam Bộ, và cho rằng nguồn gốc họ Lương ở Việt Nam còn nhiều tranh luận.^[1] Hai gia đình cùng họ Lương chỉ nên coi là cùng dòng khi gia phả hai bên khớp với nhau.

Lập gia phả họ Lương

Vì họ Lương có nhiều dòng ở nhiều vùng, khi lập gia phả nên ghi rõ quê gốc của thủy tổ (làng, xã, huyện theo tên cũ và tên mới), tên chi, phái và ngày giỗ tổ. Nếu dòng mình có liên quan đến một nhà thờ hay đền thờ đã được xếp hạng di tích, hãy chụp lại và chép giữ các bia, sắc phong, câu đối ở đó. Các bước cụ thể có trong bài Cách lập gia phả dòng họ.