Nguồn gốc họ Tô: lịch sử, chữ Hán, nhân vật tiêu biểu

Tô là một họ có lịch sử lâu đời ở Việt Nam, chữ Hán viết là 蘇. Nhắc đến họ Tô, nhiều người nghĩ ngay đến Thái úy Tô Hiến Thành thời Lý, hay dòng sông Tô Lịch ở Hà Nội. Bài này tóm tắt những gì các nguồn tư liệu, trong đó có trang thông tin của Hội đồng họ Tô Việt Nam, ghi lại về nguồn gốc họ Tô, các chi họ, nhà thờ họ và nhân vật tiêu biểu.

Nguồn gốc họ Tô

Họ Tô (蘇) là một họ của vùng văn hóa Đông Á, có ở Việt Nam, Trung Quốc và Triều Tiên. Ở Trung Quốc, họ này đứng thứ 42 trong sách "Bách gia tính".^[1]

Ai là thủy tổ chung của họ Tô Việt Nam là câu hỏi chưa có lời đáp. Một bài viết trên trang thông tin của Hội đồng họ Tô Việt Nam đã điểm lại ba nhân vật thường được nhắc tới:^[2]

• Tô Định: người họ Tô đầu tiên có tên trong sử sách, nhưng là quan cai trị người phương Bắc ở Giao Chỉ và đã bị đánh đuổi; bài viết cho rằng dòng dõi ông chắc không còn ở nước ta.
• Tô Lịch: có ý kiến coi là ông tổ, nhưng chính bài viết đặt câu hỏi Tô Lịch là người có thật hay nhân vật huyền thoại. Theo lời tương truyền, tên sông Tô Lịch lấy từ tên một vị thần tên là Tô Lịch, sống vào thời nhà Tấn đô hộ đất Giao Chỉ.^[3]
• Tô Hiến Thành: người họ Tô đầu tiên có tên trong chính sử của nước ta, được coi là biểu tượng tinh thần để tập hợp dòng họ, nhưng không được trình bày như thủy tổ.

Bài viết kết luận rằng việc xác định thủy tổ là việc của khoa học lịch sử, cần có ý kiến của các nhà nghiên cứu chứ không chỉ do người trong họ thống nhất với nhau.^[2] Vì vậy, khi ghi gia phả, mỗi chi họ Tô nên ghi thủy tổ của chính chi mình theo tư liệu có thật, và ghi rõ những gì chỉ là lời tương truyền.

Họ Tô ở Việt Nam ngày nay

Hiện chưa có số liệu đáng tin cậy được công bố rộng rãi về tỷ lệ người mang họ Tô trong dân số. Họ Tô có tổ chức kết nối ở cấp toàn quốc là Hội đồng họ Tô Việt Nam, có trang thông tin riêng giới thiệu các chi họ, tin tức và các nhân vật trong họ.^[4]

Một số chi họ Tô được giới thiệu cụ thể:

• Ở Văn Giang (Hưng Yên): theo trang của Hội đồng họ Tô Việt Nam, các chi họ Tô ở xã Nghĩa Trụ (xưa thuộc tổng Xuân Cầu) là những chi tồn tại lâu đời nhất trong vùng. Riêng thôn Tam Kỳ có khoảng 10 chi; các thôn Phúc Thọ, Đồng Tỉnh, Đại Tài cũng có chi họ Tô.^[5]
• Ở Nghi Xuân (Hà Tĩnh): họ Tô ở xã Xuân Liên tôn Tô Khôi phủ quân làm thủy tổ, gốc ở xã Thạch Bằng (nay thuộc huyện Lộc Hà); dòng họ ở đây đã qua hơn 15 đời.^[6]

Nhà thờ họ Tô và các nơi thờ tự tiêu biểu

Địa danh dưới đây ghi theo nguồn tại thời điểm đăng bài; sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, tên xã, huyện ở một số nơi có thể đã thay đổi.

Mộ và nhà thờ Tô Khôi (Nghi Xuân, Hà Tĩnh)

Mộ và nhà thờ của thủy tổ Tô Khôi ở thôn Cương Thịnh, xã Xuân Liên, huyện Nghi Xuân, Hà Tĩnh (xưa là xã Cam Lâm, tổng Cổ Đạm) đã được công nhận là di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh. Chính quyền xã và dòng họ Tô đã cùng tổ chức lễ đón bằng.^[6]

Các nơi thờ Tô Hiến Thành

Tô Hiến Thành được thờ ở nhiều nơi ở miền Bắc, trong đó có các đền, đình ở Ninh Bình, Hà Tĩnh. Ở Thanh Hóa, trong số 72 nơi thờ ông trước đây, đền Cẩm Đới được coi là nơi thờ chính. Ông cũng là thành hoàng của làng Viên Lang (Vĩnh Bảo, Hải Phòng).^[7] Ở quê ông, xã Ô Diên (Hà Nội) phối hợp với Hội đồng họ Tô Việt Nam tổ chức lễ kỷ niệm 847 năm ngày mất của ông vào tháng 7/2026.^[8]

Nhân vật lịch sử tiêu biểu

• Tô Hiến Thành (1102–1179): quê làng Hạ Mỗ (nay thuộc Hà Nội); đại thần nhà Lý, phò tá vua Lý Anh Tông và được giao phụ chính cho vua Lý Cao Tông còn nhỏ. Sử còn ghi chuyện ông lúc sắp mất đã tiến cử Trần Trung Tá, người có tài, thay mình, chứ không tiến cử Vũ Tán Đường là người hầu hạ thân cận.^[7]
• Tô Trân (thế kỷ XIX): người họ Tô ở Văn Giang, đỗ tiến sĩ năm 1826, từng làm Tuần phủ Định Tường, Tả tham tri bộ Lễ và tham gia biên soạn các bộ sử.^[5]
• Tô Huân (thế kỷ XIX): đỗ phó bảng năm 1868, làm Đốc học Hải Dương.^[5]
• Tô Ngọc Vân (1906–1954): họa sĩ, sinh ở Hà Nội, quê gốc làng Xuân Cầu (xã Nghĩa Trụ, Văn Giang);^[5] từng dạy ở Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, tác giả bức "Thiếu nữ bên hoa huệ" (1943). Ông được xếp trong bộ tứ của hội họa Việt Nam hiện đại ("nhất Trí, nhì Vân, tam Lân, tứ Cẩn"), mất tháng 6/1954 ở gần chiến trường Điện Biên Phủ.^[9]

Câu hỏi thường gặp

Thủy tổ họ Tô Việt Nam là ai?

Chưa có lời đáp chắc chắn. Ngay trang thông tin của Hội đồng họ Tô Việt Nam cũng chỉ điểm lại các ý kiến về Tô Lịch và Tô Hiến Thành, và cho rằng việc này cần khoa học lịch sử trả lời.^[2] Theo bài viết ấy, Tô Hiến Thành là người họ Tô đầu tiên có tên trong chính sử nước ta và là biểu tượng tinh thần để tập hợp dòng họ.^[2]

Họ Tô có phải con cháu Tô Định không?

Không có căn cứ. Tô Định là thái thú Giao Chỉ thời Bắc thuộc (năm 34–40),^[1] đã bị đánh đuổi khỏi nước ta; bài viết của Hội đồng họ Tô Việt Nam cho rằng dòng dõi ông chắc không còn ở lại nước ta.^[2]

Sông Tô Lịch có liên quan đến họ Tô không?

Theo lời tương truyền, tên sông lấy từ tên vị thần Tô Lịch thời Bắc thuộc.^[3] Một số người trong họ Tô coi Tô Lịch là ông tổ, nhưng chưa có tư liệu chắc chắn để khẳng định.^[2]

Lập gia phả họ Tô

Vì chưa xác định được một thủy tổ chung, gia phả họ Tô nên bắt đầu từ vị tổ của chi mình mà con cháu biết chắc, ghi rõ quê gốc (như Nghĩa Trụ, Xuân Liên hay nơi khác) và những lần chuyển cư. Họ Tô có Hội đồng họ ở cấp toàn quốc, nên khi gia phả đã rõ ràng, các chi có thể liên hệ để đối chiếu với các chi khác. Các bước cụ thể có trong bài Cách lập gia phả dòng họ.