Mục lục · 6 mục
Lưu là một họ có mặt ở Việt Nam, Trung Quốc và bán đảo Triều Tiên. Ở Việt Nam, người họ Lưu xuất hiện trong sử sách từ thời Đinh, với công thần Lưu Cơ, và để lại dấu ấn ở nhiều thời kỳ, từ khởi nghĩa Lam Sơn đến văn học thế kỷ XX. Bài này tóm tắt những gì các nguồn đáng tin cậy ghi lại về chữ Hán, nguồn gốc, nơi thờ tự và các nhân vật họ Lưu.
Nguồn gốc họ Lưu
Họ Lưu viết bằng chữ Hán là 劉 (dạng giản thể là 刘). Tiếng Trung Quốc đọc là Liú, tiếng Hàn đọc là Yu (유) hoặc Ryu (류).[1] Theo từ điển Hán Việt, chữ 劉 có nghĩa cổ là giết, và nghĩa là trình bày, bày tỏ; ngày nay chữ này chủ yếu được dùng làm họ.[2]
Ở Trung Quốc, có nhiều truyền thuyết về nguồn gốc họ Lưu. Một thuyết cho rằng họ này bắt nguồn từ dòng dõi vua Nghiêu. Theo truyền thuyết, Lưu Lũy, một hậu duệ của vua Nghiêu, được một vị vua nhà Hạ phong ở đất Lưu. Một thuyết khác gắn họ Lưu với nước Lưu thời nhà Chu, do một người trong hoàng tộc nhà Chu được phong ở đó.[3] Họ Lưu cũng là họ của hoàng tộc nhiều triều đại Trung Hoa, trong đó có nhà Hán do Lưu Bang lập nên.[1][3]
Những câu chuyện trên là truyền thuyết về họ Lưu bên Trung Quốc. Các nguồn mà bài này tham khảo không cho biết các dòng họ Lưu ở Việt Nam có chung một gốc hay không; mỗi dòng họ cần căn cứ vào gia phả của chính mình.
Nơi thờ tự và các chi họ Lưu tiêu biểu
Bài này chưa tìm được tư liệu đủ tin cậy về một nhà thờ họ Lưu cụ thể đã được xếp hạng di tích, nên chỉ nêu một số nơi thờ các nhân vật họ Lưu. Địa danh ghi theo nguồn tại thời điểm đưa tin; sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, tên xã, huyện, tỉnh ở một số nơi đã thay đổi.
- Khu di tích Núi Văn – Núi Võ (Thái Nguyên): trải trên hai xã Văn Yên và Ký Phú, huyện Đại Từ, gắn với cuộc đời và sự nghiệp của Lưu Nhân Chú.[4] Theo báo An ninh Thủ đô, năm 1981 Bộ Văn hóa – Thông tin đã công nhận khu núi Văn, núi Võ và đền thờ Lưu Nhân Chú là di tích cấp quốc gia; lễ hội tưởng nhớ ông được tổ chức vào mùng 4 Tết hằng năm.[5] Năm 2021, tỉnh công bố quy hoạch bảo tồn khu di tích, trong đó giữ nguyên trạng đền thờ Lưu Nhân Chú ở núi Võ và đề xuất xây thêm một đền thờ ông ở núi Văn.[4] Quê ông là xã Thuận Thượng xưa, nay thuộc hai xã Văn Yên và Ký Phú.[5]
- Các đình, đền thờ Lưu Cơ: công thần nhà Đinh Lưu Cơ được thờ ở nhiều nơi, như đền Tứ Trụ trong quần thể di sản thế giới Tràng An (Ninh Bình). Theo một số nhà nghiên cứu, vị thành hoàng của làng gốm Bát Tràng (Hà Nội) cũng chính là ông, nhưng ý kiến này chưa được thống nhất.[6]
Nhân vật lịch sử tiêu biểu
- Lưu Cơ (thế kỷ X): công thần khai quốc nhà Đinh, năm 971 được vua Đinh Tiên Hoàng phong chức Đô hộ phủ sĩ sư. Năm sinh, năm mất của ông được các nguồn chép khác nhau.[6]
- Lưu Thúc Kiệm: người làng Trạm Lộ (Bắc Ninh), đỗ Trạng nguyên khoa thi năm 1400 dưới thời Hồ Quý Ly, làm Hàn lâm trực học sĩ.[7]
- Lưu Nhân Chú (?–1433): người huyện Đại Từ (Thái Nguyên), một trong 18 người dự Hội thề Lũng Nhai năm 1416 và theo khởi nghĩa Lam Sơn từ đầu. Năm 1427, ông cùng Lê Sát chém được tướng Minh Liễu Thăng; sau chiến thắng, ông được Lê Lợi phong tước Á thượng hầu. Năm 1433, ông bị Tư đồ Lê Sát hãm hại; năm 1484, vua Lê Thánh Tông truy tặng ông Thái phó Vinh quốc công.[5][8]
- Lưu Văn Lang (1880–1969): người Tân Phú Đông, Sa Đéc (nay thuộc Đồng Tháp), tốt nghiệp kỹ sư ở Pháp năm 1904 và được báo VnExpress gọi là kỹ sư đầu tiên của Nam Bộ thời bấy giờ; ông từng được cử sang Vân Nam tham gia xây dựng tuyến đường sắt nối Đông Dương với Trung Quốc.[9] Năm 1929, ông cùng một số người Việt lập Việt Nam Ngân hàng ở Sài Gòn.[10]
- Lưu Trọng Lư (1911–1991): nhà thơ, một trong những người khởi xướng phong trào Thơ mới, tác giả tập thơ "Tiếng thu" (1939).[11]
- Lưu Quang Vũ (1948–1988): nhà viết kịch, nhà thơ, tác giả các vở "Hồn Trương Ba, da hàng thịt", "Lời thề thứ 9"; được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật năm 2000.[12][13]
Câu hỏi thường gặp
Họ Lưu có phải gốc Hoa không?
Chữ 劉 của họ Lưu cũng là chữ của họ Liú ở Trung Quốc, và các truyền thuyết về Lưu Lũy hay nhà Hán là chuyện của họ Lưu bên đó.[3] Ở Việt Nam, người họ Lưu đã có mặt trong sử sách từ thời Đinh, như công thần Lưu Cơ.[6] Không thể nói chung cho mọi dòng họ Lưu; muốn biết gốc gác, cần đọc gia phả và bia ký của chính dòng họ mình.
Lưu Nhân Chú là ai?
Lưu Nhân Chú là một trong 18 người dự Hội thề Lũng Nhai năm 1416 và theo Lê Lợi khởi nghĩa Lam Sơn từ những ngày đầu. Sau khi thắng quân Minh, ông giữ chức vụ cao trong triều, nhưng năm 1433 bị Lê Sát hãm hại.[5][8] Khu di tích Núi Văn – Núi Võ ở Đại Từ, Thái Nguyên, nơi có đền thờ ông, là di tích cấp quốc gia.[5]
Chữ Lưu trong họ có nghĩa là gì?
Theo từ điển Hán Việt, chữ 劉 có nghĩa cổ là giết và nghĩa trình bày, bày tỏ, nhưng các nghĩa này ít dùng; chữ này chủ yếu được biết đến như một họ.[2] Ý nghĩa của chữ Hán không nói lên điều gì về tính cách hay số phận của người mang họ.
Lập gia phả họ Lưu
Khi các chi trong họ sống xa nhau, việc giữ liên lạc phụ thuộc nhiều vào một cuốn gia phả rõ ràng. Khi lập gia phả họ Lưu, hãy ghi rõ quê gốc của thủy tổ, tên chi, phái và các mốc chuyển cư (nếu có), kèm ngày giỗ của từng đời để con cháu ở xa còn biết mà về. Cách tính ngày giỗ theo âm lịch có trong bài Cách tính ngày giỗ theo âm lịch.
Nguồn tham khảo
- Lưu (họ) — Wikipedia tiếng Việt
- Tra từ: 劉 - Từ điển Hán Nôm — Thi Viện (Từ điển Thiều Chửu, Trần Văn Chánh)
- Liu (surname) — Wikipedia tiếng Anh
- Công bố quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi và phát huy giá trị Di tích Núi Văn - Núi Võ (Thái Nguyên) — Báo Văn hóa, 2021
- Kỳ lạ, núi Văn, núi Võ — Báo An ninh Thủ đô, 2014
- Lưu Cơ (nhà Đinh) — Wikipedia tiếng Việt
- Lưu Thúc Kiệm — Wikipedia tiếng Việt
- Lưu Nhân Chú — Wikipedia tiếng Việt
- Đồng hồ đá của Việt Nam — VnExpress, 2007
- Lưu Văn Lang — Wikipedia tiếng Việt
- Lưu Trọng Lư — Wikipedia tiếng Việt
- Tình yêu và Tổ quốc: Cảm hứng lớn lao trong thơ ca, kịch Lưu Quang Vũ — Báo Văn hóa, 2023
- Lưu Quang Vũ — Wikipedia tiếng Việt
Thông tin tổng hợp từ các nguồn công khai, có ghi nguồn. Nếu bạn có tư liệu bổ sung hoặc cần đính chính, xin gửi về lienhe@hominh.com.
Cập nhật: