Nguồn gốc họ Mai: lịch sử, chữ Hán, nhân vật tiêu biểu

Họ Mai là một họ quen thuộc của người Việt, gắn với truyền thuyết Mai An Tiêm trồng dưa hấu và với Mai Thúc Loan, tức Mai Hắc Đế, người lãnh đạo cuộc khởi nghĩa chống nhà Đường ở Hoan Châu. Bài này giải thích chữ Hán của họ Mai, vốn có hai cách viết, rồi tóm lược các truyền thuyết, di tích và nhân vật tiêu biểu.

Nguồn gốc họ Mai

Họ Mai viết chữ Hán thế nào?

Họ Mai có hai cách viết chữ Hán, và cả hai đều được từ điển ghi là chữ của họ Mai: 梅 nghĩa gốc là cây mai, cây mơ; 枚 vốn là từ chỉ đơn vị như "cái, tấm, quả".^[1][2]

Cách viết 梅 có từ sớm: Đại Việt sử ký toàn thư, bộ sử soạn thời Lê, chép tên Mai Thúc Loan là 梅叔鸞.^[3] Về sau, sử sách triều Nguyễn thường đổi chữ 梅 thành chữ 枚 (theo chú thích của Wikipedia tiếng Trung),^[4] và tên các nhân vật họ Mai thời Nguyễn cũng được ghi bằng chữ 枚, như Thám hoa Mai Anh Tuấn (枚英俊)^[5] và Mai Xuân Thưởng (枚春賞).^[6] Wikipedia tiếng Trung cũng ghi họ 枚 hiếm gặp ở các vùng người Hoa nhưng là họ phổ biến ở Việt Nam.^[7] Trang này vì vậy lấy chữ 枚 làm chữ chính, theo cách ghi của triều Nguyễn, dù Wikipedia tiếng Việt ghi họ Mai là 梅.^[8]

Như vậy, khi đọc gia phả hay bia mộ cũ của họ Mai, bạn có thể gặp cả hai chữ. Cách an toàn nhất là chép đúng mặt chữ có trong tư liệu của chính dòng họ mình.

Truyền thuyết Mai An Tiêm

Tương truyền vào thời vua Hùng, Mai An Tiêm vì lỡ lời mà bị hiểu lầm, bị đày ra đảo hoang cùng vợ. Hai vợ chồng khai phá đất đai, trồng được loại dưa ruột đỏ, đem đổi lấy gạo và quần áo, rồi dâng dưa lên vua và được minh oan. Theo truyền thuyết, ông có công mở mang đất Nga Sơn (Thanh Hóa) và được dân gian tôn là "Bố cái Dưa Tây".^[9] Wikipedia tiếng Việt gắn nguồn gốc họ Mai với Mai An Tiêm,^[8] nhưng đây là cách hiểu dựa trên truyền thuyết, không phải điều sử sách ghi chép.

Mai Thúc Loan và cuộc khởi nghĩa Hoan Châu

Theo GS Trần Quốc Vượng viết trên Báo Nhân Dân, Mai Thúc Loan quê ở Mai Phụ (nghĩa là "gò họ Mai", tên nôm là Kẻ Mỏm), một làng làm muối ven biển nay thuộc Thạch Hà, Hà Tĩnh. Năm 722, ông kêu gọi dân phu nổi dậy chống ách đô hộ nhà Đường, xưng đế và đóng đô ở thành Vạn An. Sử gọi ông là Mai Hắc Đế, tức "vua đen họ Mai".^[10]

Năm 2013, Nghệ An tổ chức kỷ niệm 1.300 năm khởi nghĩa Hoan Châu (713–2013); theo Báo Dân trí, cuộc khởi nghĩa được phát động từ vùng Nam Đàn.^[11] Các nguồn không thống nhất về năm bắt đầu khởi nghĩa và về quê quán của ông: Wikipedia tiếng Việt chép quê ông ở Ngọc Trừng (nay thuộc Nghệ An) và nhắc truyền thuyết mẹ ông là người làng Mai Phụ, đồng thời cho biết đến nay chưa có căn cứ chắc chắn về thời điểm khởi nghĩa bắt đầu.^[12]

Họ Mai ở Việt Nam ngày nay

Chúng tôi chưa tìm được thống kê đáng tin cậy về tỷ lệ người mang họ Mai. Họ Mai không có trong nhóm 13 họ đông nhất mà PGS.TS Lê Trung Hoa nêu trong thống kê của ông; nhóm này kết thúc ở họ Dương với khoảng 1%.^[13]

Những làng quê và di tích gắn với người họ Mai được nhắc trong bài này nằm ở Bắc Ninh, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh và Bình Định.

Đền thờ và di tích gắn với họ Mai

Chúng tôi chưa tìm được tài liệu đáng tin cậy về một nhà thờ họ Mai cụ thể đã được xếp hạng di tích. Dưới đây là một nhà thờ họ có lịch sử khoa bảng được báo chí giới thiệu, cùng các đền thờ và lăng mộ của nhân vật họ Mai. Địa danh ghi theo nguồn; sau năm 2025 nhiều đơn vị hành chính đã thay đổi.

• Nhà thờ 4 Tiến sĩ họ Mai ở Đào Viên (Quế Võ, Bắc Ninh): dòng họ Mai ở xã Đào Viên có bốn người đỗ Tiến sĩ trong các thế kỷ XVI–XVII: Mai Bang (khoa 1511), Mai Khuyến (khoa 1535), Mai Công (khoa 1553) và Mai Trọng Hòa (khoa 1659). Nhà thờ được dựng từ thời Lê, bị lụt làm hư hại năm 1941, phần lớn bị dỡ năm 1968; con cháu tu sửa lại vào các năm 2002, 2005 và đến năm 2020 thì xây mới hoàn toàn trên nền cũ.^[14]
• Khu di tích vua Mai ở Nam Đàn (Nghệ An): lễ kỷ niệm năm 2013 được tổ chức tại khu lăng mộ vua Mai Thúc Loan ở xã Vân Diên, huyện Nam Đàn; lễ hội đền vua Mai diễn ra hằng năm vào Rằm tháng Giêng.^[11] Theo GS Trần Quốc Vượng, dân lập đền thờ ông trên núi Vệ Sơn và trong thung lũng Hùng Sơn (Rú Đụn), nơi còn lăng mộ cha con Mai Hắc Đế.^[10] Wikipedia tiếng Việt cho biết thời Nguyễn, việc tế lễ ở đây từng được coi là quốc lễ.^[12]
• Đền thờ Mai An Tiêm ở Nga Sơn (Thanh Hóa): đền ở xã Nga Phú, lễ hội tưởng nhớ diễn ra từ ngày 12 đến 15 tháng Ba âm lịch.^[9]
• Lăng mộ Mai Xuân Thưởng ở Tây Sơn (Bình Định): ngày 22/01/1961, hài cốt ông được đưa về lăng mộ trên đồi ở thôn Hòa Sơn, xã Bình Tường, huyện Tây Sơn.^[6]

Nhân vật lịch sử tiêu biểu

• Mai An Tiêm (nhân vật truyền thuyết thời Hùng Vương): người trồng dưa hấu trong truyện cổ, được thờ ở Nga Sơn.^[9]
• Mai Thúc Loan – Mai Hắc Đế (thế kỷ VIII): lãnh đạo khởi nghĩa Hoan Châu chống nhà Đường, đóng đô ở thành Vạn An.^[10][11]
• Mai Anh Tuấn (1815–1851): quê Thạch Giản, Nga Sơn, Thanh Hóa; năm 1843, đời vua Thiệu Trị, ông đỗ Đình nguyên Thám hoa lúc 28 tuổi.^[5]
• Mai Xuân Thưởng (1860–1887): lãnh tụ phong trào Cần Vương chống Pháp ở Bình Định. Ông bị bắt năm 1887 và bị xử chém ở Gò Chàm; khi bị dụ hàng, ông đáp: "Chỉ có đoạn đầu tướng quân, chứ không có hàng đầu tướng quân".^[6]

Câu hỏi thường gặp

Họ Mai viết chữ Hán là 枚 hay 梅?

Cả hai đều gặp. Đại Việt sử ký toàn thư (thời Lê) chép tên Mai Thúc Loan bằng chữ 梅,^[3] còn sử triều Nguyễn và tên các nhân vật thời Nguyễn thường dùng chữ 枚.^[4][5] Gia đình nên giữ đúng chữ có trong gia phả, bia mộ của dòng họ mình.

Người họ Mai có phải con cháu Mai An Tiêm?

Mai An Tiêm là nhân vật truyền thuyết. Các nguồn chúng tôi đọc được chỉ kể chuyện ông trồng dưa và được thờ ở Nga Sơn,^[9] không có gia phả hay sử liệu nào nối ông với các dòng họ Mai ngày nay.

Đền thờ Mai Hắc Đế ở đâu?

Khu di tích vua Mai ở xã Vân Diên, huyện Nam Đàn, Nghệ An; lễ hội chính vào Rằm tháng Giêng.^[11]

Lập gia phả họ Mai

Khi lập gia phả họ Mai, nếu dòng họ còn giữ sổ cũ, bia mộ hay bài vị viết chữ Hán, hãy chụp lại và ghi chú họ được viết bằng chữ 枚 hay 梅, để con cháu sau này tra cứu không nhầm. Ghi rõ làng gốc và tên vị tổ đầu tiên của chi mình. Nếu cần tính ngày giỗ các cụ theo âm lịch, xem bài Cách tính ngày giỗ theo âm lịch.