Nguồn gốc họ Phạm: lịch sử, chữ Hán, nhân vật tiêu biểu

Phạm là một trong những họ đông người nhất ở Việt Nam. Theo số liệu được báo Znews dẫn lại năm 2019, họ Phạm đứng thứ tư, sau các họ Nguyễn, Trần và Lê.^[1] Bài này tóm tắt những gì các nguồn đáng tin cậy ghi lại về chữ Hán của họ Phạm, một số đền thờ, nhà thờ họ đã được xếp hạng di tích, và các nhân vật họ Phạm trong lịch sử.

Nguồn gốc họ Phạm

Họ Phạm viết bằng chữ Hán là 范. Theo từ điển Hán Việt, chữ này đọc là "phạm"; ngoài nghĩa dùng làm họ, nó còn có nghĩa là khuôn đúc, khuôn phép, gương mẫu (dùng như chữ 範).^[2] Cùng một chữ 范, tiếng Trung Quốc đọc là Fàn, tiếng Hàn đọc là Beom (범).^[3]

Ở Trung Quốc, sách vở truyền lại rằng họ Phạm bắt nguồn từ một vùng đất tên Phạm: ông Sĩ Hội (士會) nước Tấn được phong đất ở đó, con cháu lấy tên đất làm họ.^[3] Đó là nguồn gốc của họ Phạm bên Trung Quốc. Các nguồn mà bài này tham khảo không cho biết các dòng họ Phạm ở Việt Nam có chung một ông tổ hay không. Trên thực tế, nhiều dòng họ Phạm có thủy tổ và quê gốc riêng, như các ví dụ ở phần dưới.

Tên nhiều vua nước Lâm Ấp (tiền thân của Champa) cũng được ghi với chữ Phạm, như Phạm Hùng (trị vì 270–282), Phạm Văn (336–349), Phạm Phật (349–380).^[4] Đây là cách ghi tên các vua Lâm Ấp, không phải một dòng họ Phạm của người Việt. Một dòng họ Phạm người Việt chỉ nên nhận mình có liên hệ với các vua này khi gia phả hay tư liệu của chính dòng họ ghi như vậy.

Họ Phạm ở Việt Nam ngày nay

Một khảo sát mẫu của PGS.TS Lê Trung Hoa (805 người ở Nam Bộ và 1.136 người ở Bắc Bộ, phần lớn là người Kinh) cho tỉ lệ họ Phạm khoảng 5%.^[5] Một bài của VOH dẫn cuốn "100 họ phổ biến ở Việt Nam" (NXB Khoa học Xã hội, 2022) ghi khoảng 5,9%, xếp thứ tư.^[6] Các con số này chỉ là ước tính, nhưng các nguồn đều xếp họ Phạm ngay sau Nguyễn, Trần, Lê.^[1]

Các đền thờ, nhà thờ họ nêu ở phần dưới nằm rải rác từ Bắc Giang, Hưng Yên, Hải Phòng vào Hà Tĩnh, Quảng Nam và Gò Công. Điều đó cho thấy họ Phạm đã có mặt từ lâu ở nhiều vùng của cả nước. Nhiều dòng họ Phạm dùng tên đệm riêng để phân biệt, chẳng hạn dòng Phạm Bá ở Mai Phụ (Hà Tĩnh)^[7] hay dòng Phạm Phú ở Đông Bàn (Điện Bàn, Quảng Nam cũ).^[8]

Nhà thờ họ Phạm và các chi tiêu biểu

Dưới đây là một số đền thờ, nhà thờ họ gắn với người họ Phạm đã được Nhà nước xếp hạng di tích. Địa danh ghi theo nguồn tại thời điểm đưa tin; sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, tên xã, huyện, tỉnh ở một số nơi đã thay đổi.

• Đền Phù Ủng (Hưng Yên): thờ danh tướng Phạm Ngũ Lão, dựng trên nền nhà cũ của gia đình ông ở xã Phù Ủng, huyện Ân Thi. Đền được công nhận di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia năm 1988.^[9]
• Đền thờ và mộ Phạm Văn Liêu (Bắc Giang): ở thôn Chùa, xã Xuân Hương, huyện Lạng Giang. Ông được coi là thủy tổ họ Phạm ở Xuân Hương. Mộ và đền được xếp hạng di tích năm 1990; theo bài báo năm 2013, con cháu còn giữ 28 đạo sắc phong và một số trang phục cổ.^[10]
• Đền thờ Phạm Tôn Tuyển (Hà Tĩnh): ở thôn Hợp Tiến, xã Mai Phụ, huyện Lộc Hà. Ông thuộc đời thứ 6 của dòng họ Phạm Bá. Đền được công nhận di tích lịch sử cấp quốc gia theo quyết định ngày 29/12/2023.^[7]
• Đền thờ Phạm Đình Trọng (Hải Phòng): tên di tích là Đền thờ Phạm Thượng Quận, ở làng Khinh Dao, xã An Hưng, huyện An Dương. Ông được thờ làm Thành hoàng làng. Đền được xếp hạng di tích quốc gia cuối năm 2023, và họ Phạm ở xã An Hưng cùng dự lễ đón bằng.^[11]
• Khu di tích Lăng Hoàng Gia (Gò Công): nơi tổ chức lễ giỗ Đức Quốc công Phạm Đăng Hưng, được công nhận di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia năm 1993; nay thuộc phường Sơn Qui, tỉnh Đồng Tháp.^[12]
• Mộ Phạm Phú Thứ (Điện Bàn, Quảng Nam cũ): ở làng Đông Bàn; theo Wikipedia tiếng Việt, mộ được chính quyền và con cháu họ Phạm Phú tu bổ và đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng di tích lịch sử quốc gia.^[8]

Nhân vật lịch sử tiêu biểu

• Phạm Tu: tướng của Lý Bí (Lý Nam Đế); năm 543, khi quân Lâm Ấp đánh vào Giao Châu, ông đánh tan quân Lâm Ấp.^[13]
• Phạm Ngũ Lão (1255–1320): người làng Phù Ủng, danh tướng nhà Trần, lập công trong các cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông năm 1285 và 1288.^[14]
• Phạm Văn Liêu: theo Lê Lợi đánh quân Minh, dự trận Xương Giang năm 1427, được phong khai quốc công thần.^[10]
• Phạm Đình Trọng (sinh 1714): đỗ tiến sĩ thời Lê trung hưng, làm Thượng thư Bộ Binh, tước Hải Quận công.^[11]
• Phạm Đăng Hưng (1764–1825): quan triều Nguyễn, làm Lễ bộ Thượng thư rồi Tổng tài Quốc sử quán; là ông ngoại của vua Tự Đức.^[12]
• Phạm Đình Hổ (1768–1839): nhà nho, tác giả "Vũ trung tùy bút", từng làm Tế tửu Quốc Tử Giám thời Minh Mạng.^[15]
• Phạm Phú Thứ (1821–1882): quan triều Nguyễn, năm 1863 làm Phó sứ cùng Phan Thanh Giản sang Pháp và Tây Ban Nha.^[8]

Câu hỏi thường gặp

Họ Phạm có phải gốc Hoa không?

Chữ 范 của họ Phạm cũng là chữ của họ Fàn ở Trung Quốc và họ Beom ở Hàn Quốc.^[3] Dùng chung chữ Hán không có nghĩa mọi dòng họ Phạm ở Việt Nam đều có tổ tiên từ Trung Quốc. Có những dòng họ Phạm ghi rõ thủy tổ ở Việt Nam, như họ Phạm ở Xuân Hương (Bắc Giang) nhận tướng Phạm Văn Liêu thời Lê Lợi làm thủy tổ.^[10] Muốn biết gốc gác dòng họ mình, cách chắc chắn nhất là đọc gia phả, bia ký và sắc phong của chính dòng họ.

Họ Phạm đông thứ mấy ở Việt Nam?

Theo Znews, họ Phạm đứng thứ tư, sau Nguyễn, Trần và Lê.^[1] Các ước tính về tỉ lệ dao động khoảng 5–6% dân số, tùy nguồn.^[5][6]

Đền thờ Phạm Ngũ Lão ở đâu?

Đền Phù Ủng thờ ông nằm ở xã Phù Ủng, huyện Ân Thi, tỉnh Hưng Yên, chính là quê hương của ông. Hằng năm, lễ dâng hương tưởng niệm ngày ông ra quân đánh giặc được tổ chức vào ngày 11 tháng Giêng âm lịch.^[9]

Lập gia phả họ Phạm

Vì họ Phạm có nhiều dòng độc lập, khi lập gia phả hãy ghi rõ quê gốc của thủy tổ, tên chi, phái và tên đệm của dòng mình (như Phạm Bá, Phạm Phú), để con cháu ở xa không nhầm sang một dòng Phạm khác. Sắc phong, bia ký, hoành phi ở nhà thờ họ nên được chụp ảnh và chép lại nội dung trước khi bị hư hỏng. Các bước cụ thể có trong bài Cách lập gia phả dòng họ.