Nguồn gốc họ Tống: lịch sử, chữ Hán, nhân vật tiêu biểu

Họ Tống (chữ Hán 宋) là một họ không đông ở Việt Nam, có mặt từ Bắc vào Nam.^[1][2] Họ này gắn với nhiều câu chuyện quen thuộc: truyền thuyết Tống Trân – Cúc Hoa ở Hưng Yên, dòng họ Tống Phước theo chúa Nguyễn vào Nam, hay nhà khoa bảng Tống Duy Tân trong phong trào Cần Vương ở Thanh Hóa. Bài viết tóm tắt những gì tư liệu hiện có nói về nguồn gốc họ Tống, các chi họ và nhân vật tiêu biểu.

Nguồn gốc họ Tống

Chữ Hán và nguồn gốc ở Trung Quốc

Họ Tống viết là 宋, người Trung Quốc đọc là Song, người Hàn Quốc đọc là Song (송).^[1][3] Chữ 宋 đã xuất hiện trên giáp cốt văn thời nhà Thương.^[3] Theo các tài liệu, đầu thời nhà Chu, Vi Tử Khải, người thuộc hoàng tộc nhà Thương, được phong ở nước Tống. Sau khi nước Tống bị diệt năm 286 trước Công nguyên, dân nước này lấy tên nước làm họ.^[3][1] Ngoài ra còn một số nhánh khác, kể cả các nhóm dân tộc thiểu số ở Trung Quốc, về sau cũng mang họ này.^[3]

Họ Tống ở Việt Nam

Wikipedia tiếng Việt cho biết chưa có thông tin rõ ràng về thời điểm các dòng họ Tống đầu tiên xuất hiện ở Việt Nam.^[1] Một số tư liệu Hán Nôm có ghi tên người họ Tống ở đồng bằng Bắc Bộ, chẳng hạn tấm bia năm 1619 ở An Thái, xã An Mỹ, huyện Bình Lục (Hà Nam) có ghi tên Đô xuyên hầu Tống Đức Long.^[1]

Theo Wikipedia tiếng Việt, các chi họ Tống ở miền Nam phần lớn bắt đầu từ cuộc di cư từ Thanh Hóa theo chúa Nguyễn năm 1558.^[1] Tiêu biểu là dòng họ Tống Phúc (còn đọc Tống Phước), gốc ở Tống Sơn, Thanh Hóa; tổ tiên theo chúa Tiên Nguyễn Hoàng vào Nam rồi định cư ở vùng Thừa Thiên.^[4] Nhiều phụ nữ họ Tống trở thành vợ các chúa Nguyễn, như bà Tống Thị Lĩnh (mẹ chúa Nguyễn Phúc Chu) và bà Tống Thị Được (mẹ chúa Nguyễn Phúc Chú).^[1] Bà Tống Phúc Thị Lan (1762–1814) là chính phi của Nguyễn Ánh, về sau là Thừa Thiên Cao Hoàng hậu, mẹ của Hoàng tử Cảnh.^[4]

Họ Tống ở Việt Nam ngày nay

Theo Wikipedia tiếng Việt, người họ Tống hiện tập trung nhiều ở Thanh Hóa, nhất là vùng Hà Trung, Bỉm Sơn, và còn ở Thọ Xuân, Vĩnh Lộc, Hoằng Hóa, Triệu Sơn; ngoài ra có những cộng đồng nhỏ hơn ở Huế, Đà Nẵng, Vĩnh Long, Tây Ninh và Thành phố Hồ Chí Minh.^[1] Họ Tống không nằm trong nhóm các họ phổ biến nhất ở Việt Nam.^[2]

Nhà thờ họ Tống và các nơi thờ tự tiêu biểu

Địa danh dưới đây ghi theo nguồn; nhiều tỉnh, huyện đã thay đổi sau đợt sắp xếp hành chính năm 2025. Các nguồn tham khảo trong bài chưa ghi nhận một nhà thờ họ Tống cụ thể nào được xếp hạng di tích.

Đền Tống Trân ở Hưng Yên

Đền thờ "Lưỡng quốc Trạng nguyên" Tống Trân ở xã Tống Trân, tỉnh Hưng Yên (trước thuộc huyện Phù Cừ) đã được Nhà nước công nhận là di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia.^[5][6] Lễ hội đền Tống Trân diễn ra vào giữa tháng Tư âm lịch hằng năm, và năm 2021 được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.^[5]

Theo huyền sử được kể ở địa phương, Tống Trân sống vào thời Lý Nam Đế, là con ông Tống Thiệu Công và bà Đào Thị Cuông ở làng An Cầu. Nhà nghèo, ông được nàng Cúc Hoa giúp đỡ, sau đỗ đầu khoa thi, đi sứ phương Bắc và được phong danh hiệu "Lưỡng quốc Trạng nguyên". Đây là truyền thuyết, gắn với truyện Tống Trân – Cúc Hoa quen thuộc trong dân gian.^[5][6]

Nhân vật lịch sử tiêu biểu

• Tống Phúc Thị Lan (1762–1814): người dòng họ Tống Phúc gốc Tống Sơn, Thanh Hóa; năm 1779 trở thành chính phi của Nguyễn Ánh, cùng ông trải qua những năm bôn ba; năm 1806 được lập làm Hoàng hậu.^[4]
• Tống Phước Khuông: cha của bà Tống Phúc Thị Lan, quan võ thời chúa Nguyễn, năm 1774 theo chúa Nguyễn Phúc Thuần vào Gia Định.^[4]
• Tống Duy Tân (1838–1892): người làng Đông Biện, huyện Vĩnh Lộc, Thanh Hóa; đỗ cử nhân năm 1870, tiến sĩ năm 1875, làm quan dưới triều Tự Đức, sau xin về quê mở trường dạy học. Ông lãnh đạo nghĩa quân Cần Vương ở Thanh Hóa, năm 1892 bị thực dân Pháp bắt và xử tử.^[7]

Câu hỏi thường gặp

Họ Tống ở miền Trung, miền Nam từ đâu đến?

Nhiều dòng họ Tống ở miền Trung và miền Nam cho biết tổ tiên từ Thanh Hóa theo chúa Nguyễn vào Nam; dòng Tống Phúc là một ví dụ có ghi chép rõ.^[1][4] Tuy vậy, mỗi gia đình nên dựa vào gia phả của dòng mình, vì không phải dòng nào cũng có cùng lịch sử.

Họ Tống và họ Tống Phước có khác nhau không?

Tống Phước (Tống Phúc) là tên của một dòng họ Tống, cùng chữ họ 宋, gắn với hoàng tộc nhà Nguyễn qua nhiều cuộc hôn nhân.^[4][1] Hai cách viết Phúc và Phước là hai cách đọc của cùng một chữ; trong sách vở cũng gặp cả hai.

Tống Trân có thật không?

Câu chuyện Tống Trân được lưu truyền dưới dạng huyền sử và thần tích; các nguồn tham khảo trong bài đều kể về ông như một nhân vật truyền thuyết.^[5] Còn đền thờ và lễ hội đền Tống Trân là di sản có thật, đã được Nhà nước công nhận.^[5][6]

Lập gia phả họ Tống

Họ Tống có những dòng mang tên riêng, như dòng Tống Phước (Tống Phúc), nên khi lập gia phả hãy ghi rõ tên chi, làng gốc và vị tổ của chi mình. Với các dòng ở miền Trung, miền Nam, nếu gia phả cũ có ghi tổ tiên từ Thanh Hóa vào, hãy ghi rõ đời nào vào Nam và nơi định cư đầu tiên, vì đó là manh mối quý để nối lại với các chi ngoài Bắc. Các bước cụ thể có trong bài Cách lập gia phả dòng họ.